Có một bài ca dao mà trẻ con thuộc rất sớm, chỉ vì nghe đã buồn cười: các con vật trong nhà tự mở miệng đòi thứ gia vị sẽ được ăn kèm với chính mình.
Con gà cục tác lá chanh
Con lợn ủn ỉn mua hành cho tôi
Con chó khóc đứng khóc ngồi
Mẹ ơi đi chợ mua tôi đồng riềng
Nghĩa đen: mỗi thứ một vị đi kèm
Tiếng gà kêu cục tác được nghe thành hai chữ lá chanh. Đĩa thịt gà luộc mà thiếu nắm lá chanh thái chỉ rắc lên trên thì coi như mất một nửa. Lá chanh thơm, hơi the, làm dịu mùi gây của thịt gà.
Tiếng lợn ủn ỉn thì thành lời đòi hành. Hành đi với thịt lợn ở khắp mọi món: nồi thịt kho, bát canh, đĩa thịt luộc chấm mắm, và nhất là vại dưa hành ăn kèm bánh chưng ngày Tết.
Đến con chó thì đòi riềng. Riềng là củ cay nồng, thơm gắt, xưa nay vẫn dùng cho những món nặng mùi. Chữ đồng là đơn vị tiền, mua một đồng riềng tức là mua một ít thôi.
Nghĩa bóng: gói cái khôn vào tiếng cười
Bài ca dao không dạy đạo lý. Nó làm việc khác, và làm rất giỏi: biến kinh nghiệm bếp núc thành thứ không tài nào quên được.
Muốn dạy trẻ nhớ gà đi với lá chanh, lợn đi với hành, người ta có thể nói thẳng. Nhưng nói thẳng thì nghe xong là quên. Người xưa chọn cách khác: cho chính con vật cất tiếng đòi, mà tiếng đòi ấy lại ghép vào đúng tiếng kêu quen thuộc của nó. Nghe một lần là nhớ cả đời.
Bài hát còn phác ra cái vườn nhà của người Việt. Chanh, hành, riềng, tỏi đều trồng ngay ngoài vườn, chẳng phải hàng hiếm phải đi tìm. Một bữa ăn tươm tất không cần gì xa xỉ, chỉ cần biết ra vườn hái đúng thứ, đúng như câu cây nhà lá vườn.
Bài học và cách dùng hôm nay
Muốn người ta nhớ thì phải làm cho vui. Cùng một điều, đóng thành lời dặn thì khô khan, đóng thành tiếng gà tiếng lợn thì sống mãi. Cách ấy nay vẫn dùng được: đặt vần, gắn với hình ảnh buồn cười, cho nhân vật tự nói.
Cái tinh tế nằm ở chi tiết rất nhỏ. Nắm lá chanh thái chỉ không làm nên bữa cỗ, nhưng thiếu nó thì người sành ăn nhận ra ngay. Việc làm ăn cũng có những "lá chanh" như thế: một câu cảm ơn, một lần soát lại trước khi gửi.
Với trẻ nhỏ, hát bài này rồi dắt con ra vườn chỉ cho biết đâu là cây chanh, đâu là khóm hành, là cách tự nhiên để con biết thức ăn đến từ đâu.
Mấy câu cùng ý
- Râu tôm nấu với ruột bầu, chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon — bữa ăn đạm bạc mà đầm ấm thì vẫn ngon.
- Cơm không rau như đau không thuốc — nói vai trò của rau cỏ vườn nhà trong mâm cơm.
- Ăn kỹ no lâu, cày sâu tốt lúa — cũng là lối gói kinh nghiệm vào một câu ngắn có vần.
Đôi lời về câu này
Đây là bài hát truyền miệng cho trẻ con, không có tác giả, không rõ ra đời khi nào, mỗi nơi hát một khác. Cứ xem là chỗ tham khảo, vì lời xưa có chỗ còn nguyên, có chỗ đã khác theo thời.
Rõ nhất là câu về con chó với củ riềng. Đó là nếp ăn của một thời, khi con vật nuôi trong nhà cũng là miếng ăn lúc cần. Bây giờ nhiều nhà nuôi chó như nuôi một người bạn, món ấy không còn trên mâm cơm của họ nữa, nên hát cho cháu nghe người ta thường chỉ hát hai câu đầu. Phần gà với lá chanh, lợn với hành thì vẫn đúng nguyên, chỉ khác là nay ra chợ mua chứ ít nhà còn vườn mà hái.
