Vẫn con người ấy, vẫn con đường làng ấy, chỉ khác là thiên hạ đã thôi để mắt. Hai dòng lục bát dưới đây ghi lại một sự thật không dễ nghe, mà nghe rồi thì nhớ mãi.
Còn duyên kẻ đón người đưa
Hết duyên đi sớm về trưa mặc lòng
Nghĩa đen: hai cảnh trên cùng một con đường
Cảnh thứ nhất là kẻ đón người đưa: đi đâu cũng có người chờ ở đầu ngõ, có người tiễn ở cuối đường. Đón với đưa là hai việc chỉ dành cho người đang được để ý.
Cảnh thứ hai là đi sớm về trưa mặc lòng. Vẫn con đường ấy, mà đi lúc nào cũng chẳng ai hỏi. Mặc lòng là muốn sao thì tùy, chẳng ai ngăn cũng chẳng ai đợi — hai chữ lạnh nhất trong câu.
Chữ duyên ở đây hiểu rộng: vừa là tuổi xuân, vừa là cái thời được để mắt tới.
Nghĩa bóng: thói đời chuộng cái đang lên
Điều câu ca dao nói ra không phải chuyện người con gái đổi thay, mà chuyện thiên hạ đổi thay. Cô vẫn thế, vẫn nết ấy; chỉ có đám đông quanh cô là tan đi.
Đó là lời chê rất kín: phần lớn sự săn đón kia không dựa vào con người thật, mà dựa vào một thứ nhất thời. Thứ ấy qua đi thì người ta cũng đi theo. Người xưa gọi đó là bạc, rồi ghi lại bằng giọng bình thản.
Cần đọc cho đúng: câu này không chê ai hết duyên, cũng không dạy phụ nữ phải lo giữ nhan sắc. Nó chĩa mũi vào những kẻ có mặt lúc rực rỡ rồi biến mất lúc bình thường. Ai rồi cũng có quãng đang lên và quãng đã qua.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là phân biệt người đến vì mình với người đến vì cái thời của mình. Lúc đang được vây quanh thì khó biết ai thật ai giả, nhưng thời gian sẽ tự làm việc phân loại ấy. Ai còn ở lại khi ta không còn gì để cho, người đó mới đáng giữ.
Chuyện ấy ngày nay đọc ra rất rõ. Một người vừa lên chức thì quanh họ đông lạ thường: tin nhắn chúc mừng, lời mời gặp gỡ, những người tự nhận là bạn cũ. Đến khi họ rời vị trí, phần lớn những cái tên ấy im lặng.
Sau nữa, đừng để giá trị của mình nằm trong tay đám đông. Cái đáng vun là tay nghề, tính nết, những mối thân tình đã qua thử thách. Và cũng đừng làm kẻ đón đưa theo mùa.
Mấy câu cùng ý
- Giàu sang nhiều kẻ tới nhà, khó khăn nên nỗi ruột rà xa nhau — cùng một quan sát, chỉ đổi chữ duyên thành chữ giàu.
- Cái nết đánh chết cái đẹp — vế bù lại, chỉ ra thứ bền hơn nhan sắc.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, hát trong các cuộc đối đáp nam nữ, không rõ ai đặt và có từ bao giờ. Cứ xem là chỗ tham khảo, vì lời xưa có câu còn đúng, có câu đã khác theo thời.
Chỗ đã khác nằm ngay ở chữ duyên. Ngày trước người ta buộc chữ ấy vào tuổi: con gái quá lứa mà chưa có nơi có chốn là cả làng bàn ra tán vào, cứ như đời đã khép lại. Bây giờ thì khác hẳn: người ta đi học, đi làm, dựng nghiệp rồi mới tính chuyện gia đình, lấy nhau muộn là chuyện thường. Đem tuổi tác ra đo giá trị một người là lối nghĩ cũ, nên bỏ. Phần còn nguyên giá trị của câu nằm ở chỗ khác: nhìn cho ra ai ở lại với mình lúc mình chẳng có gì.
