Người làm đồng ngày trước chẳng có cách nào biết trước cơn mưa ngoài việc ngước lên nhìn mây. Nhìn mãi thành quen, chỉ trông hướng mây là biết nên bỏ việc chạy về hay cứ thong thả làm tiếp.
Cơn đằng đông vừa trông vừa chạy
Cơn đằng nam vừa làm vừa chơi
Nghĩa đen: trông hướng mây mà liệu
Cơn đây là cơn mưa, cơn dông đang kéo tới, nhận ra nhờ khối mây đen dâng lên ở chân trời. Đằng đông, đằng nam là hướng khối mây ấy hiện lên.
Vế đầu: thấy mây đen kéo từ phía đông thì vừa ngoái nhìn vừa chạy, tức là thu dọn thật nhanh, gánh thóc, dắt trâu, chạy cho kịp về nhà, vì cơn từ hướng ấy thường tới nhanh và nặng hạt. Vế sau: mây kéo từ phía nam thì cứ thong thả, vì cơn ấy thường nhẹ hơn, đến chậm hơn, có khi tan trước lúc tới nơi.
Cái đúng của câu gắn với hướng gió và thế đất ở chính nơi nó ra đời, nơi mây dông kéo từ phía biển vào thường mạnh và đi rất nhanh. Sang chỗ khác, mùa khác thì chưa chắc, nên mỗi nơi lại có câu riêng hợp với chỗ mình. Cái nên học là lối nghĩ, chứ không phải cái kết luận.
Nghĩa bóng: không phải cơn nào cũng như cơn nào
Điều đáng học nhất không phải hướng đông hay hướng nam, mà là cách người xưa chia loại. Cùng là mây đen kéo tới, mà có cơn phải bỏ hết chạy về, có cơn cứ bình thản làm tiếp.
Đó là chỗ nhiều người bây giờ còn thiếu. Có người cuống lên với mọi chuyện, rốt cuộc kiệt sức mà chẳng việc nào tới nơi. Lại có người xem nhẹ tất cả, đến khi mưa ập xuống thì trở tay không kịp. Người xưa chọn đường giữa: cảnh giác nhưng có phân biệt.
Còn một ý nữa nằm ở bốn chữ vừa trông vừa chạy. Đã quyết chạy rồi mà vẫn ngoái lại nhìn, vẫn sẵn sàng đổi ý. Ấy là người vội mà vẫn tỉnh, khác hẳn chạy trong hoảng loạn.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là biết xếp việc nào gấp, việc nào chưa. Mỗi ngày ta đều gặp đủ thứ "cơn": khách phàn nàn, máy móc trục trặc, việc dồn hạn. Người có nghề chia ngay làm hai rổ: rổ phải xử kẻo lan rộng, và rổ cứ để đó theo dõi thêm. Xếp nhầm rổ chính là gốc của cảnh làm quần quật mà chẳng nên việc gì.
Trong nhà cũng thế. Có lỗi của trẻ chỉ cần nhắc nhẹ rồi để mắt tiếp; có chuyện phải nói cho ra nhẽ ngay hôm ấy. Cha mẹ lúc nào cũng như đang chạy mưa thì cả nhà cùng mệt.
Đôi lời về câu này
Đây là kinh nghiệm dân gian, ông bà nhìn trời rồi truyền miệng cho nhau, không rõ có từ bao giờ. Cứ xem là chỗ tham khảo, vì loại lời này có chỗ còn đúng, có chỗ đã khác theo thời.
Riêng phần xem mưa thì nay đã có thứ hơn hẳn. Ngày trước, trông hướng mây là cách duy nhất. Bây giờ mở điện thoại ra là thấy ảnh mây chụp từ trên cao, thấy vệt mưa đang bò tới, còn cách nhà mấy cây số. Ai phơi thóc, ai chở hàng đường xa đều trông vào bản tin ấy chứ ít ai còn đứng ngoài sân đoán hướng gió. Phần còn dùng được của câu nay nằm ở nghĩa bóng: nhìn cho ra cơn nào thật sự đáng chạy.
