Trong những lời chúc người Việt xưa dành cho nhau, ít câu nào ấm bằng con đàn cháu đống. Bốn chữ ấy vẽ ra một mái nhà rộn tiếng trẻ, ba bốn đời quây quần.
Nghĩa đen: đàn với đống
Câu dựng theo lối đối rất quen: "con" đi với "cháu", "đàn" đi với "đống". Hai chữ trước chỉ hai đời nối nhau, hai chữ sau đều chỉ số nhiều.
Đàn vốn dùng cho con vật cùng loại: đàn gà, đàn trâu, đàn chim. Đem gọi lũ trẻ trong nhà thì nghe ra cảnh chúng chạy theo nhau, ríu rít, đếm không xuể. Đống lại là thứ chất chồng lên nhau, nghe đã thấy đầy ứ. Đặt "cháu đống" sau "con đàn" là lối tăng dần: con đã nhiều, đến đời cháu còn nhiều hơn.
Vì sao người xưa mừng câu ấy
Trước hết là chuyện sức người. Ruộng đồng làm bằng tay, mỗi đứa trẻ lớn lên là thêm một người ra đồng, thêm đôi tay chăn trâu, cắt cỏ, gánh nước. Nhà đông người là nhà làm được nhiều ruộng, đến mùa khỏi phải đi thuê.
Sau nữa là chỗ dựa lúc già. Ngày ấy chưa có lương hưu; người già trông cả vào con cháu. Nhà nhiều con thì việc phụng dưỡng chia ra, cha mẹ về già đỡ cơ cực. Cũng là ý câu trẻ cậy cha, già cậy con.
Cuối cùng là chuyện nối dõi, hương khói. Người Việt trọng việc giữ dòng giống, giữ mồ mả tổ tiên. Họ nào đông đúc thì giỗ chạp không nguội lạnh. Gộp cả ba lại, bốn chữ ấy nói về sự vững chãi của một nhà trước thời gian, chứ không phải đếm đầu người.
Bài học và cách dùng hôm nay
Cái mừng trong câu này thật ra không nằm ở con số, mà ở cảnh nhà có tiếng người. Bữa cơm đông đủ, ngày giỗ con cháu về chật sân, đó mới là thứ khiến người già thấy đời mình có nghĩa. Nhà một con vẫn giữ được cảnh ấy nếu còn nếp về thăm ông bà. Ngược lại, nhà đông con mà mỗi người một phương, cả năm không gọi cho nhau, thì bốn chữ kia cũng thành rỗng.
Người xưa cũng không chỉ mừng cái đông. Chính họ nói nhiều con nhiều nợ, lại dặn con hơn cha là nhà có phúc. Nghĩa là cái phúc thật nằm ở chỗ con cháu nên người, chứ không ở chỗ đông.
Đôi lời về câu này
Đây là lối nói truyền miệng, sinh ra từ nếp sống nhà nông, không rõ có tự bao giờ. Cứ xem là chỗ tham khảo, vì lời xưa có câu còn nguyên giá trị, có câu đã khác theo thời.
Câu này là một chỗ đã khác. Ngày trước, chúc nhau con đàn cháu đống là chúc điều lành nhất, ai nghe cũng mát ruột. Bây giờ đem bốn chữ ấy ra chúc đôi vợ chồng mới cưới thì phải liệu. Nuôi một đứa trẻ ở thành phố tốn kém hơn xưa nhiều, cha mẹ đều đi làm, ông bà lại chẳng ở gần, nên nhiều nhà chọn sinh ít để nuôi dạy cho tử tế. Lại có nhà mong mãi chưa có con, nghe câu chúc ấy chỉ thêm chạnh lòng. Thiện ý của người xưa vẫn quý, nhưng lời nói thì phải biết dừng đúng chỗ.
