Hễ trong xóm có đứa trẻ gây chuyện, thế nào cũng có người thở dài mà nói bốn chữ: con dại cái mang. Vừa là lời cảm thông với cha mẹ, vừa là lời nhắc rằng việc dạy con chẳng phó mặc cho ai được.
Nghĩa đen: chữ "cái" ở đây là gì
Nhiều người vướng ở chữ cái. Đây là tiếng cổ, nghĩa là mẹ, cũng là cái gốc, cái lớn, dấu vết còn nằm trong sông cái, đường cái, rễ cái. Vậy cái ở đây chỉ người mẹ, rộng ra là bậc làm cha làm mẹ.
Dại là khờ, là làm bậy vì chưa đủ khôn chứ chưa hẳn vì ác ý. Mang là gánh lấy. Ghép lại thì rõ: con làm điều dại thì cha mẹ phải gánh, gánh cả tiếng chê của làng xóm lẫn phần thiệt hại phải bù.
Nghĩa bóng: cách nhìn của người xưa
Đứa trẻ chưa đủ khôn để lường hậu quả, nên hậu quả rơi vào tay người lớn. Xã hội cũ thấy một đứa trẻ hư thì không dừng ở chỗ trách nó, mà quay sang hỏi trong nhà đã dạy dỗ ra sao. Ông bà vẫn dặn dạy con từ thuở còn thơ, và nhà dột từ nóc cũng là ý ấy.
Cần nói cho sòng phẳng: chữ cái đẩy phần trách nhiệm về phía người mẹ, đó là cách nghĩ của xã hội xưa, khi việc trong nhà mặc nhiên là phần của đàn bà. Nuôi dạy một đứa trẻ là việc của cả cha lẫn mẹ, không ai được đứng ngoài. Nghe câu này mà quay ra trách riêng người mẹ là hiểu lệch. Cũng có nhà đã cố hết sức mà con vẫn vấp, tiếng đời vẫn cứ dồn về phía cha mẹ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Điều đáng nhớ nhất: gánh hậu quả không có nghĩa là gánh thay. Con làm hỏng đồ của bạn, cha mẹ lặng lẽ đền rồi cho qua; Làm thế là dạy con rằng lúc nào cũng có người dọn giùm. Đúng hơn là đứng cùng con nhận trách nhiệm, rồi bắt con góp phần sửa sai theo sức nó.
Điều thứ hai là phòng hơn chống. Cái dại của trẻ thường có dấu báo trước: giờ giấc bất thường, nói dối vặt, tiêu tiền lạ. Một bữa cơm chung mỗi ngày, một câu hỏi han không mang giọng tra khảo, thường khiến đứa trẻ dám kể trước khi chuyện đi quá xa.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, ông bà truyền lại, không rõ ai nói đầu tiên. Cứ xem là chỗ tham khảo, vì lời xưa có câu còn đúng, có câu đã khác theo thời.
Chỗ khác rõ nhất nằm ở người phải "mang". Ngày trước, con dù mấy tuổi cũng vẫn là con trong nhà, làm sai thì cha mẹ ra đình chịu tiếng. Bây giờ, một người đã đủ mười tám tuổi thì tự đứng ra chịu phần việc mình làm, không ai bắt cha mẹ gánh thay được nữa. Câu này vì thế hợp với quãng con còn nhỏ; qua quãng ấy rồi, cha mẹ là chỗ dựa chứ không phải người đứng ra thay con.
