Có những câu ca dao không dạy làm giàu, không dạy ăn ở, chỉ làm mỗi việc là giữ cho người ta khỏi gục xuống. Câu này là một câu như thế:
Chớ than phận khó ai ơi
Còn da lông mọc, còn chồi nảy cây
Nghĩa đen: lông mọc lại, chồi bật lên
Vế đầu lấy từ chuyện thân thể. Lông trên da người, trên mình con vật, bị cạo đi hay cháy sém, chỉ cần lớp da còn nguyên thì ít lâu sau lại mọc. Cái mất là phần nhìn thấy, cái còn là phần gốc nằm bên dưới.
Vế sau lấy từ chuyện cây cối. Người ta đốn một gốc chuối, một bụi tre, tưởng là hết; vài tháng sau gốc cũ bật lên mấy cái chồi non, rồi thành cây mới. Miễn gốc chưa bị đào, rễ chưa chết, cây vẫn còn đường sống. Câu mở đầu cho biết hai dòng này nói ra để an ủi người đang lúc túng bấn.
Nghĩa bóng: mất ngọn chứ chưa mất gốc
Người xưa mượn lông với chồi để nói chuyện người sau khi mất mát. Của cải, mùa màng, nhà cửa, việc làm đều là phần ngọn. Cái gốc là sức khỏe, là nghề trong tay, là chữ tín với xóm giềng, là những người còn ở bên mình. Gốc chưa mất thì ngọn mất rồi cũng mọc lại.
Đây là lối an ủi rất thật. Câu ca dao không hứa cái khó sẽ tự tan, chỉ chỉnh lại cách người trong cuộc đếm: anh chưa mất tất cả, anh mới mất phần mọc lại được.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là biết phân biệt gốc với ngọn. Người buôn bán thua lỗ, phải sang cả cửa hàng, vẫn còn cái quý nhất: biết chọn hàng, biết chiều khách, biết tính toán. Thứ đó đi theo người chứ không nằm lại ở mặt bằng.
Sau nữa là giữ cái gốc bằng mọi giá. Da bị hủy thì lông không mọc, gốc bị đào thì cây không nảy. Lúc bí bách, có những thứ không nên đem ra đánh đổi: sức khỏe, chữ tín, tình thân.
Cuối cùng là chịu để nó mọc theo nhịp của nó. Người vừa trắng tay hay sốt ruột muốn gỡ cho nhanh, mà chính cái sốt ruột ấy đẩy họ vào những canh bạc liều lĩnh. Ông bà cũng nói sông có khúc, người có lúc, chẳng ai khó mãi.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, không rõ có từ bao giờ, cũng không ai đứng tên. Cứ xem là chỗ tham khảo, vì lời người xưa có chỗ còn nguyên, có chỗ đã khác theo thời.
Chỗ nên soi lại là hai chữ "cái gốc". Ngày trước, gốc là mảnh ruộng và cái nghề học một lần dùng cả đời. Bây giờ nghề cũng có tuổi: người thợ sửa ti vi đời cũ, người ngồi đánh máy thuê ngoài cổng bưu điện, có muốn giữ nghề cũng chẳng còn ai thuê. Cái gốc thời nay không nằm yên đó mà tự nảy chồi, phải bồi thêm thì nó mới còn.
