Chỉ một dòng ca dao thôi mà hiện ra cả một cảnh làm người ta phải bật cười: con cóc ngồi lì ở góc ao, mắt ngước lên trời định đớp lấy ngôi sao. Người xưa cười ai qua hình ảnh ấy?
Con cóc nằm góc bờ ao
Lăm le lại muốn đớp sao trên trời
Nghĩa đen: từ góc ao lên tới ngôi sao
Con cóc là con vật quá quen ở làng quê: nhỏ, da sần, chân ngắn, đi lụp chụp, quanh năm quẩn quanh bờ ao. Nó kiếm ăn bằng cách ngồi im một chỗ, đợi con muỗi con kiến đi ngang rồi đớp. Cả tầm nhìn lẫn tầm với của nó gói gọn trong vài gang đất.
Vậy mà con cóc trong câu ca dao lại ngước lên trời. Ngôi sao thì xa vời vợi, xa đến mức người ta vẫn lấy nó ra chỉ những gì không tài nào chạm tới.
Chữ đắt nhất là lăm le: rình, chực, đã sẵn sàng ra tay. Con cóc không chỉ nằm mơ ngắm sao, nó còn ở tư thế chuẩn bị đớp. Chính hai tiếng ấy làm hình ảnh từ chỗ đáng thương hóa ra đáng cười: kẻ ở dưới cùng đang chực với thứ trên cao nhất, mà vẫn chưa nhúc nhích khỏi cái góc ao của mình.
Nghĩa bóng: mơ quá tầm mà chẳng đi lấy một bước
Người xưa mượn con cóc để cười một hạng người: lượng sức mình rất kém, ham thứ vượt xa khả năng, mà chẳng làm gì để rút ngắn khoảng cách ấy. Cái bị cười không phải là ước mơ. Mơ lớn chưa bao giờ bị chê, ông bà vẫn dặn có chí thì nên.
Cái bị cười là chỗ lệch giữa lòng ham và việc làm. Con cóc vẫn nằm nguyên ở góc ao. Nó không tập nhảy cao hơn, không rời chỗ, chỉ há miệng chờ. Ở điểm này, câu ca dao gặp câu há miệng chờ sung, chỉ khác là quả sung còn có lúc rụng, chứ ngôi sao thì không.
Còn một tầng nghĩa nhẹ nhàng hơn: nhắc người ta biết mình đang đứng ở đâu, để chọn đúng bước chân đầu tiên. Câu liệu cơm gắp mắm cũng là ý ấy, chỉ nói bằng chuyện mâm bát.
Bài học và cách dùng hôm nay
Điều thứ nhất: để ước mơ đi cùng việc làm. Muốn với tới ngôi sao thì trước hết phải rời khỏi góc ao đã. Người ta được đo bằng quãng đường đã đi, không phải bằng ngôi sao đang ngắm.
Điều thứ hai: biết lượng sức. Lượng sức không phải là tự ti, mà là nhìn đúng khoảng cách giữa mình với cái đích rồi chia thành từng chặng vừa sức mà đi.
Điều thứ ba: đừng chỉ ngồi chờ. Cái tư thế lăm le của con cóc rất giống những lời mời gọi làm giàu nhanh bây giờ. Người bỏ tiền vào đó vẫn ngồi nguyên chỗ cũ, chỉ mong vận may rơi trúng đầu. Muốn khá lên, đường vẫn là học lấy một nghề, làm cho giỏi, dành dụm cho đều.
Riêng khi dạy con thì phải cẩn thận: đừng đem câu này ra dập tắt ước mơ của trẻ, mà hãy chỉ cho con bậc thang đầu tiên nằm ở đâu.
Mấy câu cùng ý
- Há miệng chờ sung — nằm chờ may mắn rơi trúng đầu mà chẳng làm gì.
- Ếch ngồi đáy giếng — ngồi một chỗ mà tưởng đã biết cả bầu trời.
- Chưa học bò đã lo học chạy — bỏ bước nền để nhắm ngay việc quá sức.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt ra, cũng chẳng rõ có từ bao giờ. Cứ xem như chỗ tham khảo, vì lời người xưa có câu còn đúng, có câu đã khác đi theo thời.
Chỗ khác rõ nhất là cái gọi là "quá tầm". Ngày trước, người ta sống trọn đời trong lũy tre làng, cha làm nghề gì con theo nghề ấy, nên mơ ra khỏi làng đúng là viển vông thật. Bây giờ thì khác: một đứa trẻ ở quê ngồi trước cái máy tính có thể học được thứ mà cả tổng ngày xưa không ai dạy, rồi làm việc cho một chỗ cách nhà nửa vòng trái đất. Cái ranh giới "sao trên trời" nay đã lùi ra xa lắm. Nên đọc câu này, xin đừng lấy nó ra chê ai dám mơ cao, chỉ nên nhắc nhau: mơ thì cứ mơ, nhưng phải nhấc chân lên.
