Ở góc vườn nhà quê, con cóc là con vật chẳng ai khen đẹp: da sần, chân ngắn, bò lẹt đẹt. Vậy mà ông bà ta lại dặn nhau rằng nó là cậu của ông trời, ai đánh nó là trời phạt.
Nghĩa đen: cóc kêu là trời sắp mưa
Con cóc là cậu ông trời
Hễ ai đánh nó thì trời đánh cho.
Chữ cậu là em trai của mẹ, trong nhà là bậc trên, nói câu nào cháu nghe câu ấy. Gọi cóc là cậu ông trời tức là xếp nó lên trên cả trời. Nói quá lên như thế chỉ để nhấn một ý: chớ động vào nó.
Chỗ thật của câu nằm ở thói quen con cóc. Cóc ưa ẩm. Trời oi nồng, hơi nước lên nhiều, cóc bò ra khỏi hang mà kêu, người ta gọi là cóc nghiến răng. Ai đi làm đồng nghe tiếng ấy là biết sắp mưa, cũng như thấy chuồn chuồn bay thấp hay kiến bò lên cao. Nghe riết rồi thấy đúng, lâu dần thành ra con cóc như có tiếng nói với ông trời thật.
Thêm nữa, cóc bắt sâu bắt kiến quanh vườn, nhà nông được nhờ. Đánh cóc chẳng được gì mà còn thiệt. Đem chuyện trời đánh ra dọa là cách cấm trẻ con hiệu nghiệm nhất.
Nghĩa bóng: đừng coi thường ai vì cái vẻ bề ngoài
Rộng ra, câu này nói chuyện người chứ không riêng chuyện cóc. Xấu, nhỏ, chậm chạp bên ngoài chưa nói lên cái giá thật bên trong. Con cóc chẳng có gì đẹp, nhưng nó có ích, lại còn biết trước mưa nắng mà người thì không. Người bị coi nhẹ nhất trong làng có khi lại giữ một việc không ai thay nổi.
Còn một ý nữa: đừng cậy mạnh mà đánh yếu. Cóc không cắn ai, không hại ai. Đánh nó chỉ vì nó xấu và vì nó không chống lại được, ấy là ức hiếp. Người xưa mượn cái uy của ông trời để chặn thói đó ngay từ lúc con người ta còn bé tí.
Câu này gắn với truyện Cóc kiện Trời: hạn hán mãi không mưa, con cóc dẫn cua, gấu, cọp, ong lên tận thiên đình đòi nước, trời phải chịu, hẹn hễ cóc nghiến răng thì cho mưa. Còn câu nói có từ bao giờ thì không rõ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, hãy nhìn cái được việc thay vì nhìn cái đẹp mắt. Vườn nào có cóc thì vườn ấy đỡ sâu. Dùng người cũng vậy: người ăn nói vụng về chưa chắc làm kém. Ở cơ quan, người ngồi cuối phòng ít nói đôi khi lại là người rõ nhất chỗ hỏng, hỏi họ một câu bằng cả buổi họp.
Sau nữa là biết dừng tay trước cái yếu. Sức mạnh đem ra bắt nạt kẻ không đỡ nổi là thứ đáng xấu hổ. Người bán hàng, người giao đồ ăn, người quét dọn đều đang làm phần việc của họ. Cách một người đối xử với những ai không cãi lại được mới là chân dung thật của người đó.
Trong nhà, câu nói vẫn hợp để dạy trẻ đừng nghịch ác với con vật. Kể chuyện con cóc là cậu ông trời, rồi nói thêm rằng cóc bắt sâu giúp vườn, thường ăn hơn một trận mắng.
Mấy câu cùng ý
- Tốt gỗ hơn tốt nước sơn — cái bên trong bền hơn cái phô ra ngoài.
- Chuồn chuồn bay thấp thì mưa — một lối xem trời khác của nhà nông.
- Trông mặt mà bắt hình dong — đoán người qua vẻ ngoài, sai nhiều hơn đúng.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của người xưa, nghe rồi kể lại chứ không sách vở nào chép. Cứ xem là chỗ tham khảo, có chỗ đúng có chỗ đã khác theo thời.
Rõ nhất là phần xem mưa. Ngày trước không có cách nào biết trời sắp làm gì ngoài việc nghe cóc, nhìn mây. Bây giờ mở điện thoại ra là thấy mưa còn cách bao nhiêu phút, nên chẳng ai ngồi đợi cóc nghiến răng nữa. Ở phố lại càng không, ao vườn lấp hết rồi, cả năm không nghe tiếng cóc lần nào. Nhưng vế sau của câu thì chưa cũ chút nào: đừng cậy mạnh mà bắt nạt cái yếu hơn mình.
