Trong lời ru của bao bà mẹ Việt có một con cò rất buồn. Sáu câu, kể một tai nạn nhỏ giữa đêm, mà cuối cùng hoá thành lời nói về danh dự của người nghèo.
Con cò mà đi ăn đêm
Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao
Ông ơi ông vớt tôi nao
Tôi có lòng nào ông hãy xáo măng
Có xáo thì xáo nước trong
Đừng xáo nước đục đau lòng cò con
Một con cò gặp nạn giữa đêm
Cò vốn kiếm ăn ban ngày. Một con cò phải đi ăn đêm nghĩa là ban ngày nó không kiếm đủ, phải liều đi thêm lúc trời tối, lúc mắt kém, cành cây nhìn không rõ. Ba chữ ấy đã nói xong cảnh túng.
Rồi đúng như vậy, nó đậu phải cành mềm, cành oằn xuống, lộn cổ xuống ao. Rơi xuống nước giữa đêm, nó kêu người vớt. Người được gọi là “ông” đây là chủ ao, người bắt được nó.
Đến phần lạ nhất. Con cò không xin tha mạng. Nó bảo: nếu tôi có lòng dạ xấu, có ăn trộm ăn cắp gì của ông thì ông cứ làm thịt tôi, cứ nấu với măng. Nó chỉ xin một điều cuối: có xáo thì xáo nước trong, đừng xáo nước đục.
Chết cũng phải chết cho sạch
Nước trong nước đục ở đây không còn là chuyện nấu nướng. Nước trong là sự trong sạch, là tiếng thơm; nước đục là nhem nhuốc, là tiếng xấu. Con cò nhận cái chết nhưng không nhận chết trong tiếng nhơ.
Câu đau lòng cò con mở ra tầng thứ hai. Con cò ấy có con. Điều nó lo không phải mạng mình, mà là mấy đứa con sẽ mang tiếng có mẹ chết nhục. Đây là chỗ rất Việt Nam: người ta chịu khổ được, nhưng không chịu nổi việc để tiếng xấu lại cho con cháu.
Vậy nên bài ca dao là lời tự bạch của người làm lụng nghèo: tôi túng nên phải liều, nhưng tôi không phải kẻ gian. Xã hội cũ hay mặc định người nghèo là dễ trộm cắp; bài ca là một lời cãi lại rất khẽ mà rất cứng. Cùng tinh thần ấy có câu đói cho sạch, rách cho thơm và giấy rách phải giữ lấy lề.
Bài học và cách dùng hôm nay
Con cò không còn gì để mặc cả, vậy mà vẫn ra được một điều kiện. Danh dự hoá ra là thứ không phụ thuộc vào của cải; chỉ mình mình có quyền bỏ nó đi.
Cảnh túng giải thích được việc làm liều, nhưng không xoá được ranh giới đúng sai. Con cò nhận mình đi ăn đêm là dại, nhưng khẳng định mình không có lòng gian. Ai cũng có lúc phải đi ăn đêm theo nghĩa nào đó: nhận thêm ca đêm, làm quá sức, bám lấy một cơ hội mong manh vì hết đường chọn. Bài ca dao không chê chuyện đó, nó chỉ nhắc rằng có một lằn ranh không nên bước qua dù đói đến mấy.
Cũng nên đọc bài này từ phía người vớt cò. Chuyện một người khốn khó phải xin xỏ mới được chết cho sạch là điều đáng buồn, chứ không phải điều đáng khen. Chỗ tử tế là lo sao cho người ta đừng phải đi ăn đêm ngay từ đầu, và khi họ gặp nạn thì có người đỡ một tay.
Đôi lời về bài này
Bài này truyền miệng qua bao đời võng ru, không rõ ai đặt ra; nghe để lấy cái lằn ranh cho mình, còn lại thì xem như chỗ tham khảo, tuỳ thời mà soi lại. Có chỗ nay đã khác: xưa trong một cái làng ai cũng biết mặt nhau, tiếng xấu của cha mẹ bám theo đứa con đến già, đi hỏi vợ gả chồng còn bị người ta nhắc. Nay người ta đi làm ăn xa, sống ở nơi mới, cái tiếng ấy không còn buộc chặt đời con như trước. Nhưng bù lại, chuyện đưa lên mạng thì lưu lâu hơn cả miệng làng, gõ cái tên là ra. Nỗi lo “đau lòng cò con” vì thế chưa mất, chỉ đổi chỗ.
