Người Việt mượn con cò để nói về mình đã bao đời, mà hiếm khi con cò ấy được thảnh thơi. “Con cò lặn lội bờ sông, Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non” chỉ ghi một buổi tiễn đưa, vậy mà đọc xong thì khó quên.
Một buổi tiễn chồng bên bờ sông
Cò là loài chim quen của đồng bằng: chân cao, mình gầy, suốt ngày lội nước mò tép mò cua. Hai chữ lặn lội tả đúng dáng đi ấy, bước thấp bước cao trong bùn nước, nhọc mà chẳng ai để ý.
Gánh gạo đưa chồng là chi tiết rất cụ thể của đời sống cũ. Người đàn ông bị bắt đi lính, đi phu, mà lương ăn thì phải tự lo. Người vợ gánh gạo tiễn một quãng đường, giao cho chồng rồi quay về. Gánh ấy vừa nặng trên vai, vừa là phần ăn của cả nhà bớt ra.
Tiếng khóc nỉ non là tiếng khóc nhỏ, kéo dài, nghẹn lại chứ không bật thành tiếng. Khóc mà vẫn phải đi, vẫn phải gánh. Bài đầy đủ còn hai câu sau: “Nước non một gánh chung tình, Nhớ ai ai có nhớ mình chăng ai” — trên vai không chỉ có gạo.
Phần nặng của người ở lại
Trong ca dao, con cò gần như luôn là người làm lụng nghèo, và rất thường là người đàn bà. Chọn con cò mà ví, người bình dân nói được nhiều thứ cùng lúc: cái gầy guộc, cái chịu khó, cái lẻ loi của cánh cò giữa đồng.
Vậy nên đây không phải chuyện riêng của một người vợ. Đó là cảnh chung của những người ở lại phía sau: chồng đi biền biệt, còn họ ở nhà nuôi con, nuôi cha mẹ chồng, cày cấy, chạy chợ, và chờ.
Điều bài ca nói mà không nói thẳng là sự lệch. Người ra đi mang theo một danh phận. Người ở lại gánh phần việc nặng không kém mà chẳng có tên gọi nào cả. Cái lệch ấy là của xã hội cũ, thời sưu dịch binh dịch còn đè lên đầu người nghèo; nói rõ thế để thương cho đúng chỗ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Có những phần đóng góp lặng đến mức bị coi là đương nhiên: gánh gạo, nuôi con, chăm cha mẹ già, giữ cho cái nhà khỏi tan. Không chức danh, không tổng kết, mà thiếu nó thì mọi thứ khác đổ.
Cũng nên nhớ: chịu đựng giỏi không có nghĩa là không đau. Người vợ ấy làm tròn mọi việc, nhưng bà vẫn khóc. Người xưa tinh ý giữ lại tiếng khóc đó, như để nhắc rằng sau cái đảm đang là một người biết mệt và biết buồn.
Đọc bài này phải cẩn thận, vì nó hay bị đem ra ngợi ca sự hy sinh rồi ngầm đòi người ta hy sinh thêm. Bài ca đâu có khen, nó ghi lại một nỗi khổ; người đặt câu hát đang thương con cò, chứ không bảo con cò lội bùn thêm nữa. Tinh thần đúng của nó trong một nhà hôm nay là chia lại cái gánh: việc nhà, việc con, việc chăm cha mẹ hai bên không mặc nhiên là phần của người vợ. Còn với chính mình thì biết đặt gánh xuống lúc cần — nói ra là mình mệt, nhờ người đỡ một tay, đó không phải yếu đuối.
Đôi lời về bài này
Đây là lời truyền miệng, không rõ ai đặt, không rõ đời nào, nên chớ gắn nó với một cuộc chiến cụ thể; nghe để hiểu người xưa và xem như chỗ tham khảo, có chỗ đúng mãi, có chỗ đã qua rồi. Chỗ đã qua thì rõ: nay chồng đi làm xa không còn cảnh vợ gánh gạo lội bộ nửa buổi đường, tiền gửi về trong chốc lát, tối nào cũng gọi được nhìn mặt nhau. Cái gánh trên vai nhẹ đi thật. Nhưng phần việc ở nhà thì chưa tự nhẹ, nó chỉ nhẹ khi có người chia.
