Trong đám giỗ đám cưới, hễ bàn tới vai vế là có người đọc câu “Con cô con cậu thì xa, con chú con bác thật là anh em”. Một dòng ngắn mà vẽ xong sơ đồ họ hàng của người Việt xưa.
Chú, bác, cô, cậu là ai
Chú là em trai của cha, bác là anh trai của cha. Con của chú, con của bác vì thế cùng chung một ông nội với ta, cùng một họ, cùng một cuốn gia phả, cùng thờ chung bàn thờ tổ. Đó là anh em con chú con bác, thuộc họ nội.
Cô là chị hoặc em gái của cha, cậu là anh hoặc em trai của mẹ. Con của cô đã theo họ nhà chồng, con của cậu thì thuộc bên mẹ. Đều là ruột thịt cả, nhưng theo lối tính dòng dõi của người xưa thì đã ở ngoài họ nội.
“Thì xa” đây không phải xa cách tình cảm, mà xa trong sổ họ, trong thứ tự chịu tang, trong danh sách người lo việc hương khói. Chữ “thật” cũng vậy: không phải chê con cô con cậu là giả, mà nhấn rằng con chú con bác được coi như anh em ruột nối dài.
Vì sao người xưa chia như thế
Câu này soi ra một lối tổ chức nhà cửa rất rõ: tính dòng dõi theo bên cha. Ruộng hương hoả, từ đường, việc giỗ tổ đều do con cháu bên nội gánh. Trách nhiệm đã dồn về một phía thì phải có ranh giới cho biết ai lo việc gì, ai đứng vai nào; câu tục ngữ chính là cách ghi nhớ ranh giới ấy.
Hiểu vậy sẽ thấy câu nói không hạ thấp bên ngoại. Nó nói về bổn phận, không nói về tình cảm. Thực tế bao nhiêu nhà gắn với bên ngoại còn đằm hơn.
Bài học và cách dùng hôm nay
Biết vai vế là một phần của phép ứng xử. Người Việt gọi nhau bằng vai chứ không bằng tuổi; một đứa trẻ có thể phải gọi người ít tuổi hơn mình bằng chú, bằng bác. Nắm được sơ đồ họ hàng là cách giữ trật tự trong một họ đông người.
Nhưng gần hay xa còn do người ta sống với nhau thế nào. Câu tục ngữ xếp vai trên giấy, còn tình thân thì do đi lại, thăm nom, đỡ đần mà thành. Có anh em con chú con bác ở cùng làng mà mấy năm không nhìn mặt; lại có con cô con cậu cách nhau nửa nước, hễ nhà kia có việc là có mặt ngay.
Chỗ dễ hiểu sai nhất là đem câu này ra bênh cháu nội, lạnh nhạt với cháu ngoại. Dùng thế là sai hẳn: câu nói vốn để phân công việc, không phải để đo lòng thương. Nên đưa con về thăm đủ hai bên, để đứa trẻ không lớn lên với cảm giác một bên là ruột thịt còn một bên là khách.
Mấy câu cùng ý
- Sảy cha còn chú, sảy mẹ bú dì — họ hàng là chỗ dựa khi nhà gặp biến.
- Một giọt máu đào hơn ao nước lã — tình ruột thịt nặng hơn người dưng.
- Cháu bà nội, tội bà ngoại — phần vất vả nhiều khi đổ về bên ngoại.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, không rõ ai đặt ra, nên xem như chỗ tham khảo để hiểu nếp cũ, đừng lấy làm luật. Có chỗ nay đã khác rõ: nhiều nhà chỉ một hai con, việc giỗ chạp do con gái lo, cháu ngoại là đứa về thắp hương đều nhất. Cứ xếp gần xa theo nội ngoại như xưa thì hoá ra người gánh việc lại bị coi là ở ngoài. Giữ phần nếp nhà, bỏ phần phân biệt đã cũ, đó mới là nghe người xưa cho đúng.
