Ca dao hay mượn chuyện loài vật để nói chuyện người, nhưng ít bài nào gọn và sắc như bài về đám ma con cò. Sáu câu, đủ mặt nhân vật, và một tiếng cười mà cười xong thì thấy chua.
Con cò chết rũ trên cây
Cò con mở lịch xem ngày làm ma
Cà cuống uống rượu la đà
Chim ri ríu rít bò ra lấy phần
Chào mào thì đánh trống quân
Chim chích cởi trần vác mõ đi rao
Một đám tang thu nhỏ
Chết rũ trên cây là chết khô, xác treo rũ xuống, chưa ai hạ, chưa ai chôn cất. Con cò trong ca dao xưa nay vẫn là hình ảnh của người làm lụng nghèo, nên cái chết ấy lặng lẽ và tội.
Từ câu sau, mỗi câu đưa lên một vai trong đám tang làng quê. Cò con giở lịch xem ngày: vai tang chủ, việc đầu tiên không phải khóc thương mà là chọn ngày. Cà cuống uống rượu la đà: vai khách, đám ma đã hoá đám rượu. Chim ri ríu rít bò ra lấy phần: hai chữ ríu rít vốn là tiếng vui, đặt vào đây thì trái khoáy hẳn. Chào mào đánh trống quân: chi tiết đắt nhất, vì trống quân là điệu hát giao duyên hội hè, không phải nhạc đám hiếu. Chim chích cởi trần vác mõ đi rao: vai mõ làng, cởi trần thì còn gì trang nghiêm.
Năm nhân vật, ai cũng bận rộn. Chỉ một kẻ không ai nhắc tới nữa: con cò đã chết.
Đám ma người này, ngày hội người kia
Bài ca kể đều đều, không một chữ chê. Vậy mà nghe hết sáu câu thì tự thấy đắng: cả cái đám ấy chẳng ai thật lòng thương xót. Người lo cho phải lệ, người đến ăn, người đến vui, người đi loan tin.
Mũi cười chĩa vào lệ ma chay linh đình của làng xã xưa: cỗ bàn mấy ngày, kèn trống ầm ĩ, nhà có tang nhiều khi kiệt quệ vì lo cho đủ lệ. Nhưng nặng nhất vẫn ở chỗ người nằm xuống là một thân cò nghèo: sống thì lặn lội kiếm ăn, chết thì treo rũ trên cây trong lúc cả xóm bận uống rượu. Cái bất công ấy là của xã hội cũ, nơi người làm lụng nhỏ bé hay bị đếm sau cùng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Bài ca không bài bác nghi lễ. Nghi lễ có phần việc của nó, giúp người sống bày tỏ và nguôi ngoai. Cái bị đem ra cười là khi chỉ còn cái vỏ, còn ruột thì rỗng. Ý sâu nhất là hãy đối đãi tử tế lúc người thân còn sống: mâm cỗ to sau khi cha mẹ mất không bù được những năm thờ ơ lúc trước. Người xưa nói thẳng điều đó ở câu sống thì con chẳng cho ăn, chết thì xôi thịt, làm văn tế ruồi.
Hôm nay không còn mõ làng, nhưng vẫn còn những đám làm quá sức chỉ vì sợ thiên hạ chê. Trước mỗi dịp như thế, hỏi một câu là đủ: việc này làm cho người nhà mình, hay làm cho người ngoài nhìn vào?
Đôi lời về bài này
Bài này là lời truyền miệng, không rõ ai đặt, không rõ đời nào; nghe để soi lại mình, xem như chỗ tham khảo chứ đừng bê nguyên cảnh cũ áp vào người quanh mình. Có chỗ nay đã đổi thật: nhiều làng, nhiều khu phố đã có quy ước làm tang gọn trong một ngày, không mở loa quá giờ, không bày cỗ mời cả xóm; nhà nào cũng nhẹ đi mà chẳng ai chê ai.
