Nói về chỗ dựa của một đứa trẻ, người xưa có câu dễ nhớ nhất: “Con có cha như nhà có nóc”, thường đọc liền với vế sau “con có mẹ như măng ấp bẹ”. Hai hình ảnh lấy ngay từ mái nhà và bụi tre sau vườn, ai cũng thấy hằng ngày.
Cái nóc và cái bẹ măng
Nóc là chỗ cao nhất của mái, che mưa che nắng cho cả ngôi nhà bên dưới. Nhà mất nóc thì mưa dội thẳng xuống, cột kèo mục dần, người ở trong không yên. Ví cha với cái nóc là nói gọn việc che chắn: đứng chỗ cao nhất, chịu phần va đập của mưa nắng bên ngoài cho bên trong được yên.
Vế sau mượn cây tre. Mụt măng mới nhú được các lớp bẹ ôm kín quanh mình, giữ cho phần lõi mềm khỏi gãy, khỏi sâu bọ; măng cứng cáp rồi bẹ mới rụng dần. “Măng ấp bẹ” vì thế nói cái ôm ấp, chăm chút tỉ mỉ, đúng dáng người mẹ với đứa con còn nhỏ.
Người xưa muốn nói gì
Cả câu nói về chỗ dựa. Có cha, đứa con có người gánh việc lớn, có nơi để dựa khi gặp chuyện. Có mẹ, đứa con được chăm từng bữa ăn giấc ngủ, được vỗ về. Người xưa không so ai hơn ai, chỉ chỉ ra hai kiểu nâng đỡ, mà kiểu nào cũng cần.
Câu này hay được nói ở dạng phủ định, “con không cha như nhà không nóc”, nên trong đó có cả nỗi xót cho những đứa trẻ thiếu cha thiếu mẹ, và lời nhắc bà con lối xóm hãy đùm bọc lấy chúng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Cái nóc quý vì nó luôn ở đó, chứ không phải vì nó đẹp. Người cha gửi tiền về đều đặn vẫn có thể thành xa lạ với con nếu chẳng mấy khi ngồi nói chuyện thật. Đưa con đi học, nghe con kể chuyện lớp, cùng con vá cái xe đạp, mấy việc nhỏ đó mới dựng nên hình người cha trong đầu đứa trẻ.
Che chở cũng không phải là làm thay. Bẹ ôm măng non rồi cũng rụng khi cây đã cứng. Giữ con quá kỹ thì đứa trẻ lớn lên vẫn mềm như mụt măng chưa từng ra nắng. Đỡ cho con những cú lớn, còn vấp váp vừa sức thì để nó tự đi qua.
Nhà có cha mẹ đi làm ăn xa thì cái nóc nằm ở chỗ giữ liên lạc cho đều: gọi vào một giờ cố định trong tuần, hỏi câu cụ thể thay vì chỉ “con ăn cơm chưa”, nhớ ngày thi của con.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời ông bà truyền lại, không rõ ai đặt ra, nên nghe để lấy cái tình, xem như chỗ tham khảo chứ đừng lấy làm thước đo người khác. Rõ nhất là ở vế phủ định: xã hội cũ nhìn nhà thiếu cha như cái nhà tốc mái, đứa trẻ mặc nhiên bị coi là thiệt phận, hàng xóm còn đem ra bàn tán. Nay thì khác. Bao nhiêu người mẹ một mình nuôi con, bao nhiêu ông bà nuôi cháu, mà nhà vẫn có nóc hẳn hoi, con cái học hành tử tế. Điều câu tục ngữ muốn nói là mái nhà phải có người giữ, chứ không phải nhất định một người mới giữ được.
