Trong tiếng Việt ít có phép ví nào nặng tình hơn việc đem một thứ ra so với mẹ ruột. Vậy mà người xưa dành phép ví ấy cho một thứ hết sức tầm thường: bát cơm gạo tẻ.
Cơm tẻ với cơm nếp
Người Việt trồng hai giống lúa chính: lúa tẻ và lúa nếp. Gạo nếp nấu xôi, làm bánh, để dành cho giỗ chạp, cưới hỏi, lễ tết. Gạo tẻ thì nấu cơm ăn hằng ngày, quanh năm suốt tháng.
Xôi nếp thơm, dẻo, béo, ăn một hai bữa thì thích, ăn mãi thì ngán. Cơm tẻ khác hẳn: vị nhạt, mộc, chẳng có gì nổi bật, nên ngày nào cũng ăn được mà không chán, ăn với món gì cũng hợp. Chính cái nhạt ấy làm nên sức bền của nó.
Ví cơm tẻ với mẹ ruột là muốn nói: đó là thứ nuôi ta lớn, ở bên ta mỗi ngày, không cầu kỳ, không phô, nhưng thiếu nó thì không sống nổi. Câu này còn có cách nói đầy đủ hơn là cơm tẻ là mẹ ruột, ý không khác.
Người xưa muốn nhắc gì
Các cụ mượn bát cơm để nói một cái tật của lòng người: ta hay trầm trồ trước cái hiếm, cái lạ, mà quên mất cái vẫn đỡ mình mỗi ngày. Món lạ thỉnh thoảng mới có; còn thứ nuôi ta thì bình thường đến mức không ai để ý.
Từ đó, câu tục ngữ nhắc ta nhận cho ra đâu là cái thiết yếu trong đời mình. Cái thiết yếu hiếm khi rực rỡ. Nó là công việc đều đặn mang lại đồng ra đồng vào, là người bạn đời không nói lời hoa mỹ, là cha mẹ vẫn lặng lẽ ở nhà chờ mình về.
Có thêm một tầng nữa: cái bền được thì phải vừa phải. Thứ quá đậm, quá nồng chỉ hợp cho dịp đặc biệt. Giữa người với người cũng vậy, cái quá nồng nhiệt thường chóng nguội, còn cái điềm đạm mới đi được đường dài.
Bài học và cách dùng hôm nay
Đừng vội chê cái bình thường. Cái bình thường sống được lâu chính vì nó hợp với ta lâu dài. Người bỏ cái chắc chắn để chạy theo cái mới lạ thường phải mất một thời gian mới nhận ra mình đã bỏ đi thứ gì.
Trong công việc, nhiều người say sưa với những cơ hội hào nhoáng mà bỏ bê phần việc căn bản đang nuôi mình. Cơ hội lớn thỉnh thoảng mới tới, còn phần việc đều đặn hằng tháng mới là thứ trả tiền nhà, tiền học cho con. Giữ cho phần cơm tẻ ấy chắc rồi hãy tính chuyện xa.
Trong nhà, câu tục ngữ nhắc đừng chỉ chờ dịp lễ mới quan tâm nhau. Một mâm cơm sang trọng ngày sinh nhật không bù được những bữa cơm thường ngày lạnh nhạt. Với người trẻ mới ra trường, đây cũng là lời khuyên thiết thực: nhiều nghề vững chãi bắt đầu từ những việc chẳng có gì hấp dẫn nhưng làm đều tay, tích lại thành tay nghề thật.
Mấy câu cùng ý
- Có thực mới vực được đạo — có cái ăn đã rồi mới nói được chuyện lớn lao.
- Tương cà là gia bản — cái vốn thật của một nhà nằm ở những thứ giản dị nhất.
- Ăn chắc mặc bền — chuộng cái dùng được lâu hơn cái hào nhoáng.
- Được mùa chớ phụ ngô khoai — lúc đủ đầy đừng quay lưng với thứ từng nuôi mình.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, không rõ có từ đời nào và cũng chẳng quy được cho ai; nghe để ngẫm, xem như chỗ tham khảo chứ không phải chân lý, vì tuỳ thời mà có chỗ đã lệch. Rõ nhất là khi câu này bị đem ra bảo người ta cứ bám lấy nghề cũ cho chắc. Có những nghề từng là cơm tẻ của cả nhà mà nay hết khách thật: hàng sửa băng đĩa, tiệm đánh máy chữ thuê, quầy bán thẻ cào điện thoại. Bám mãi cái niêu cơm đã cạn thì đói, chứ không phải là chung thuỷ. Ý người xưa là đừng chê cái đang nuôi mình, chứ không phải cấm mình đổi nghề khi bát cơm ấy đã hết gạo.
