Bếp nhà nào đầy chum vại, nồi to nồi nhỏ thì biết ngay là nhà đông người, ấm cúng. Còn khi chỉ còn cơm niêu nước lọ, người nghe hiểu đó là cảnh của một người lẻ loi, tạm bợ.
Cái niêu, cái lọ và một người
Niêu là chiếc nồi đất nhỏ, xưa dùng nấu cơm hoặc kho cá. Niêu nhỏ đến mức chỉ vừa phần ăn một người, nấu xong là ăn hết, không có phần để dành, cũng chẳng ai ngồi cùng mâm.
Lọ là vật đựng nhỏ miệng, chứa nước uống hoặc mắm muối. Nhà có bếp đàng hoàng thì nước để trong chum trong vại, dùng cả nhà cả tháng. Đựng nước trong cái lọ nghĩa là chỉ đủ cho một mình, dùng đến đâu xách đến đó.
Hai vật bé nhỏ ấy nói đủ mọi thứ: bữa ăn đơn sơ, chỗ ở tạm, không kho không vựa, không ai nấu giúp và chẳng ai chờ cơm.
Cảnh sống của người rời nhà đi kiếm ăn
Bốn chữ này chỉ cảnh kham khổ, đơn chiếc của người phải xa nhà. Thuở trước là người đi ở, đi làm thuê theo mùa, học trò nghèo lên tỉnh trọ học. Họ mang theo cái niêu, cái lọ, dựng tạm chỗ nằm, ăn bữa nào nấu bữa ấy.
Nhưng cái nặng nhất không nằm ở chuyện ăn uống, mà ở sự trống trải. Người ta chịu được cơm nhạt, nhưng khó chịu nổi cảnh ốm đau không ai biết, tết nhất không kịp về, buồn cũng chẳng có ai để nói. Ca dao than thân nhắc nhiều đến cảnh này, vì rời làng đi kiếm ăn là điều chẳng ai muốn, chỉ do túng thiếu mà thành.
Cũng vì thế, đừng dùng bốn chữ ấy nhẹ tênh để chê ai sống luộm thuộm. Người xưa nói câu này với giọng thương, chỉ một hoàn cảnh chứ không phải một tính nết.
Bài học rút ra
Trước hết là hiểu đúng cái giá của việc đi xa. Người đi làm ăn xa gửi tiền về nhà, còn phần giữ lại cho mình thường là phần thiệt nhất: bữa ăn qua loa, phòng trọ chật, những tối một mình. Nhìn thấy phần khuất ấy mới là hiểu hết công của họ.
Kham khổ có thể là một chặng đường, nhưng đừng biến nó thành lẽ đương nhiên. Nhiều người từng ăn cơm niêu nước lọ những năm đầu lập nghiệp rồi đi lên, điều đó đáng quý. Nhưng bắt người khác chịu khổ vì mình từng khổ thì lại là chuyện khác hẳn.
Và cái mà người sống cảnh này thiếu nhất không phải món ngon, mà là người ngồi cùng mâm.
Cách dùng hôm nay
Cảnh ấy đổi hình dạng chứ chưa mất: công nhân trong khu trọ nấu vội bữa tối, sinh viên năm nhất lần đầu xa nhà, người lớn tuổi ở một mình khi con cái đã đi xa.
Với người đang trong cảnh ấy, vài việc nhỏ đỡ được nhiều: giữ nếp ăn uống tử tế thay vì qua loa, tìm lấy dăm người bạn cùng cảnh để nương nhau, gọi về nhà cho đều. Sức khoẻ và tình thân là hai thứ dễ hao mòn nhất khi sống một mình.
Với nhà có người đi học đi làm xa, một hộp thức ăn gửi lên, một cuộc gọi hỏi hôm nay ăn gì, đôi khi đỡ hơn cả một khoản tiền. Người xưa còn mấy cách nói gần nghĩa: cơm hàng cháo chợ là phải ăn nhờ quán xá; màn trời chiếu đất thì nặng hơn hẳn, mất luôn chỗ trú. Ba cảnh ở ba mức: một bên còn tự nấu được, một bên phải ăn nhờ, một bên mất cả mái nhà.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, sinh ra từ chính đồ dùng trong bếp, không rõ có từ bao giờ; nghe để thương người xa nhà, xem như chỗ tham khảo chứ đừng lấy làm khuôn đo ai. Có chỗ nay đã khác: cái niêu nhỏ ngày trước chắc chắn là dấu của cảnh khổ, của sự bị ép, còn bây giờ có người chủ động ở một mình, phòng trọ có bếp riêng, tối tối gọi video về nhà — ăn một mình không còn đồng nghĩa với bơ vơ. Ngược lại cũng có người đủ tiện nghi mà bữa nào cũng lặng lẽ. Cái niêu không còn đo được nỗi cô quạnh nữa; muốn biết thì phải hỏi người.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
