Muốn nói một nhà đang yên, người Việt dùng bốn chữ cơm lành canh ngọt. Lấy chuyện bếp núc nói chuyện tình cảm mà lại chọn trúng chỗ: bữa cơm là nơi mọi thứ đang âm ỉ trong một nhà đều lộ ra.
Nghĩa từng chữ
Cơm lành là cơm chín tới, dẻo thơm, không sống không khê. Canh ngọt là bát canh vừa miệng — người xưa gọi “ngọt” cho cái đậm đà tự nhiên của rau, của tôm cá, chứ không phải ngọt đường. Cơm với canh là hai món cơ bản nhất của mâm cơm Việt, nhà nghèo mấy cũng có. Chọn đúng hai thứ ấy, câu thành ngữ cho biết đây là chuyện thường ngày, không phải chuyện cỗ bàn.
Mâm cơm mà lành ngọt là mâm cơm được nấu bởi người không vội, không bực, còn tâm trí mà nêm nếm; và được ăn bởi những người ngồi xuống cùng nhau, ăn hết, khen được một câu.
Vì sao lấy bữa cơm ra đo
Lý do rất thực: bếp là nơi giấu được ít nhất. Nhà đang có chuyện thì bữa cơm biết ngay — người nấu qua loa cho xong, người ăn cắm cúi rồi đứng dậy sớm, mâm cơm im như cái phòng đợi. Nhà thuận thì bữa cơm tự nhiên có tiếng nói tiếng cười, món ăn được để ý hơn, ai về muộn cũng có người phần lại.
Vậy nên bốn chữ ấy không khen tài nấu nướng của ai. Nó khen cái không khí, thứ không ai nấu một mình được. Người vào bếp phải dễ chịu trong lòng mới nấu ngon, mà cái dễ chịu ấy phần lớn do những người còn lại trong nhà tạo ra. Đáng chú ý là dạng phủ định còn được dùng nhiều hơn: cơm chẳng lành, canh chẳng ngọt, nói cảnh vợ chồng lục đục, nhà cửa nặng nề. Gần nghĩa thì có trong ấm ngoài êm, hay nhà sạch thì mát, bát sạch ngon cơm.
Bài học và cách dùng hôm nay
Hoà khí nằm trong những việc rất nhỏ. Không ai giữ được cái nhà êm ấm bằng lời hứa lớn. Nó nằm ở chỗ có mặt đúng giờ cơm, bỏ điện thoại xuống trong bữa ăn, khen được một câu bát canh hôm nay vừa miệng. Nhỏ đến mức dễ bỏ qua, nhưng lặp lại mỗi ngày nên cộng dồn rất nặng.
Bữa cơm cũng là việc chung, không phải phần riêng của người vợ. Trong nếp cũ, cơm nước gần như mặc định thuộc về đàn bà, nên câu này dễ bị hiểu thành lời khen dành riêng cho người nội trợ khéo. Hiểu vậy là hẹp. Bữa cơm chỉ thật lành ngọt khi việc đi chợ, nấu, dọn được chia ra, và khi công của người nấu được nhìn thấy chứ không bị coi là đương nhiên.
Còn một điều nữa: đừng biến bữa cơm thành phiên xử. Nhiều nhà chọn đúng giờ ăn để phê bình con cái, tính sổ chi tiêu, lôi chuyện cũ ra hỏi. Bữa cơm thành thứ ai cũng muốn tránh. Việc cần nói vẫn phải nói, nhưng chọn lúc khác.
Nhịp sống bây giờ khiến cả nhà ăn chung mỗi ngày là chuyện khó: người tăng ca, trẻ học thêm, mỗi người một giờ giấc. Cách thực tế hơn là chọn lấy vài bữa cố định trong tuần rồi giữ cho bằng được.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng của ông bà, không ai biết ai nói đầu tiên; nghe để lấy cái ý, xem như chỗ tham khảo chứ đừng đem ra chấm điểm nhà người ta. Có chỗ nay đã khác thật: xưa cả nhà làm chung ăn chung, bữa cơm chiều là lúc duy nhất đủ mặt, nên nhìn mâm cơm là đoán được gia đạo. Nay có nhà vợ chồng cùng làm ca, con học bán trú, cả tuần mới ăn chung được hai bữa, mà tình nghĩa vẫn đầy, họ giữ nhau bằng cách khác. Lấy mâm cơm làm thước đo duy nhất thì oan cho nhiều nhà.
Ảnh minh hoạ: Jorge Láscar — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
