Bữa cơm Việt hiếm khi vắng đĩa rau luộc hay bát canh. Quen đến mức ít ai hỏi vì sao, cho tới lúc nghe lại câu cơm không rau như đau không thuốc.
Đĩa rau đặt cạnh thang thuốc
Vế đầu tả mâm cơm chỉ có cơm với thức mặn, không rau. Trong bếp Việt, rau lo việc làm dịu vị mặn của nồi cá kho, làm nhẹ cái béo của miếng thịt, cho người ăn chút mát lành mà trôi bát cơm.
Vế sau tả người đang ốm mà chẳng có thuốc men gì, chỉ còn biết nằm chịu. Với người nhà quê xưa, thuốc thang vốn không sẵn, hình ảnh ấy đủ nặng để ai nghe cũng hình dung ra.
Nối bằng chữ như, câu đặt ra một phép so: rau đối với bữa cơm cũng như thuốc đối với người bệnh. Cả hai đều không phải phần chính, mà thiếu đi thì việc quan trọng nhất đành dở dang.
Cái tưởng phụ mà lại là gốc
Người xưa mượn chuyện bếp núc để nói một lẽ rộng hơn: có thứ đứng chỗ khiêm nhường mà lại giữ phần then chốt. Trong mâm, miếng thịt được coi là sang, đĩa rau bị coi là xoàng; vậy mà bỏ thịt một bữa thì không sao, bỏ rau nhiều bữa thì người bứt rứt khó chịu.
Vì thế câu còn là lời phê nhẹ thói chuộng bề ngoài: ta hay dồn công cho phần nổi mà bỏ quên phần nền.
Còn ở chỗ gần với chuyện sức khoẻ, đây thuần là cái thấy của người xưa qua nhiều đời ngồi chung mâm: ai ăn thiếu rau thì hay đầy bụng, người nặng nề. Họ nén nó thành câu dễ nhớ mà truyền cho con cháu, chứ không đo đếm gì.
Bài học và cách dùng hôm nay
Ý đầu tiên là sự cân đối. Bữa ăn tươm tất không phải bữa nhiều món đắt tiền, mà là bữa có các phần đỡ lấy nhau: có cơm, có mặn, có rau, có canh.
Ý thứ hai là đừng coi thường thứ rẻ tiền. Rau rẻ nhất mâm, nhưng cái giá của nó không đo bằng tiền. Ngoài đời cũng thế: những việc nhỏ chẳng ai khen — dọn dẹp, ghi chép, soát lại — mới là thứ giữ cho mọi chuyện khỏi đổ.
Trong bếp thì rút ra một nếp dễ nhớ: nấu mặn thì nấu kèm rau. Nhiều nhà bận rộn hay đặt đồ sẵn, phần lớn là món chiên rán, rau bỏ qua vì ngại. Thêm một đĩa rau luộc chấm nước mắm, bữa cơm đã khác hẳn. Với con trẻ, rủ con trồng vài chậu rau ngoài ban công vẫn hơn quát mắng bắt ăn.
Mấy câu cùng ý
- Đói ăn rau, đau uống thuốc — mỗi cảnh một cách xử: rau cho lúc thường, thuốc cho lúc bệnh.
- Nhà sạch thì mát, bát sạch ngon cơm — sự tươm tất làm nên cái ngon của bữa ăn.
- Cơm tẻ mẹ ruột — món giản dị hằng ngày mới là thứ nuôi ta bền lâu.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của người xưa, không rõ có từ bao giờ, không của riêng ai; dân gian còn nối thêm vế đau không thuốc như cuốc không cày. Nghe để tham khảo thôi, đừng lấy làm chân lý, và nhất là đừng đem câu này thay cho lời thầy thuốc: trong nhà có người đau thì đưa đi khám, chứ không phải nấu thêm đĩa rau.
Có chỗ nay đã khác. Xưa rau là thứ rẻ nhất mâm, hái ngoài vườn không mất đồng nào, nên bữa cơm không rau gần như chỉ xảy ra do lười. Nay giữa phố, gặp lúc trái mùa hay sau trận bão, bó rau còn đắt hơn lạng thịt; nhà nào tính từng đồng chợ búa thì cái vế rau rẻ của người xưa không còn đứng vững.
