Ở chợ quê ngày trước, cạnh dãy hàng xén hàng cá bao giờ cũng có mấy hàng cơm hàng cháo dựng tạm bằng tre với liếp. Khách là người buôn chuyến, người gánh hàng rong, thợ nề làm xa nhà. Từ cảnh đó mà có bốn chữ cơm hàng cháo chợ.
Bữa mua ngoài quán
Cơm hàng là cơm mua ở quán bên đường. Cháo chợ là bát cháo húp vội ngay giữa chợ, thường là cháo hoa, cháo lòng, húp cho ấm bụng rồi lại quẩy gánh đi.
Đặt cạnh mâm cơm nhà thì khác hẳn. Cơm nhà có người nấu, có canh rau nóng, có bát nước mắm dằm quả ớt đúng miệng nhà mình, có người ngồi chờ nhau mới cầm đũa. Cơm hàng bán cho ai cũng một kiểu, chẳng ai nhớ mặt mà cũng chẳng ai đợi.
Người xưa còn thấy ở đó sự tốn kém: nhà nông có gạo trong bồ, rau ngoài vườn, con cá dưới ao; ai phải cơm hàng cháo chợ thì kiếm được bao nhiêu lại rơi vào quán bấy nhiêu.
Sống tạm, không có chỗ neo
Câu này ít khi dùng để tả chuyện ăn uống thuần tuý. Nó tả một cảnh sống: nay đây mai đó, không cửa không nhà.
Bảo ai quanh năm cơm hàng cháo chợ là nói người ấy long đong, làm ăn xa, chưa có mái ấm để về. Trong miệng người xưa, câu bao giờ cũng kèm chút thương chứ không phải chê: đằng sau bát cháo húp vội là đôi vai gánh hàng, là mấy chục cây số đường, là đứa con để ở nhà cho bà trông.
Câu còn gợi thêm một ý: sống kiểu ấy dễ hỏng người. Ăn không đúng bữa, ngủ không đúng chỗ, chẳng ai nhắc nên dễ sinh tuỳ tiện.
Bài học và cách dùng hôm nay
Người xưa nhìn bữa ăn mà biết một người sống ra sao: còn mâm cơm chung là còn người thân, còn giờ giấc, còn sự ngó ngàng qua lại.
Đáng để ý nữa là cái tạm bợ kéo dài sẽ thành cái thường. Ăn quán một bữa là tiện; ăn quán quanh năm lại là một kiểu đời. Sinh viên ở trọ, công nhân, người chạy xe ôm phần lớn vẫn sống đúng kiểu ấy, chỉ đổi cái quán tre thành hộp cơm mang đi. Tự nấu vài bữa trong tuần là cách tự giữ sức.
Nhiều nhà ở phố ở cùng nhau mà vẫn ăn kiểu cơm hàng cháo chợ: mỗi người một hộp, một giờ, một màn hình. Giữ được vài bữa cơm chung mỗi tuần là giữ một sợi dây mà tiền không mua được.
Mấy câu cùng ý
- Cơm niêu nước lọ — cảnh ăn ở kham khổ, đơn chiếc, nhưng không nhấn chuyện mua ăn ngoài quán.
- Màn trời chiếu đất — nặng hơn nhiều: không còn chỗ trú thân.
- Cơm lành canh ngọt — mặt đối lại: bữa cơm êm ấm của một nhà thuận hoà.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lối nói truyền miệng, không rõ có từ bao giờ, không gắn với tích nào; dân gian còn nói cơm đường cháo chợ, cơm hàng cháo quán, nghĩa vẫn thế. Cứ xem là kinh nghiệm để tham khảo, có chỗ đúng có chỗ đã sai.
Chỗ đã sai rõ nhất là cái vế thương hại. Xưa ăn quán đồng nghĩa với long đong, vì chỉ ai không có bếp mới phải mua từng bữa. Nay một nhà đủ vợ chồng con cái, có bếp hẳn hoi, vẫn đặt cơm hộp cả tuần cho đỡ mất buổi tối. Nhìn hộp cơm mà đoán ra cảnh nhà người ta thì đoán trật.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
