Người Việt có một cách đếm ơn rất gọn: cơm cha, áo mẹ, chữ thầy. Sáu chữ, ba cặp, mỗi cặp một con người và một thứ họ trao cho ta.
Ba thứ nuôi lớn một con người
Cơm cha là miếng ăn do người cha làm ra. Nếp sống xưa, cha ra đồng, đi làm thuê, cày cuốc để có gạo về nhà. Chữ cơm đứng thay cho toàn bộ cái nhọc mưu sinh ấy.
Áo mẹ là tấm áo mẹ lo. Mẹ trồng bông dệt vải, mẹ khâu vá, mẹ giữ cho con đủ ấm. So với cơm, cái áo nói thêm được sự tỉ mỉ: từng đường kim, từng chỗ vá khi rách.
Chữ thầy là con chữ, là cái biết mà người thầy truyền cho — không riêng việc đọc viết, mà cả lẽ phải trái ở đời.
Ba vế dựng theo cùng một khuôn, nghe như lời đếm, nghe một lần là nhớ. Trong dân gian, câu thường được nói đủ thành hai dòng: Cơm cha, áo mẹ, chữ thầy — nghĩ sao cho bõ những ngày ước ao.
Học cũng là một thứ được nuôi
Cái cốt nằm ở chỗ xếp ba thứ vào cùng một hàng. Cơm nuôi thân, áo che thân, còn chữ nuôi cái phần làm nên con người. Đặt chữ thầy cạnh cơm cha áo mẹ, người xưa muốn nói thiếu chữ cũng là cái thiếu nặng, chứ không phải chuyện có cũng được không có cũng xong.
Cách nói ấy còn ngầm bảo không ai tự lớn lên một mình. Đứa trẻ ra đời không tự kiếm được miếng ăn, không tự may được áo, càng không tự biết chữ; thảy đều do người khác cho.
Dòng sau đẩy ý xa thêm một bước. Nghĩ sao cho bõ những ngày ước ao là lời tự vấn của người đã nhận ơn: sống thế nào để không phụ những ngày cha mẹ, thầy cô từng mong ở mình. Lòng biết ơn tới đây thành phần việc phải làm.
Bài học và cách dùng hôm nay
Biết mình mắc nợ ai là bước đầu của sự lớn khôn. Bữa cơm dọn sẵn, quần áo sạch sẽ, trường lớp mở cửa mỗi sáng đều là chuyện hiển nhiên, cho tới ngày ta phải tự lo lấy. Mà cách trả không phải bằng lời: cha mẹ không đòi lại tiền cơm tiền áo, thầy cô chẳng đợi đền đáp, cái họ mong là thấy người mình nuôi dạy sống tử tế và làm được việc.
Đang đi học thì trả ơn rất cụ thể: học cho ra học, không gian dối trong thi cử, giữ sức khoẻ để cha mẹ khỏi lo. Đã lớn thì nhớ giữ liên lạc — cha mẹ già đi, thầy cô cũ cũng vậy; một cuộc gọi, một lần ghé thăm hơn hẳn món quà gửi vội. Còn đang làm cha mẹ thì nhớ rằng phần chữ cũng nặng ngang phần cơm áo.
Đôi lời về câu này
Đây là lời ông bà truyền miệng, không rõ ai đặt ra, không gắn với mốc nào. Nghe để tham khảo, đúng sai còn tuỳ thời mà soi lại.
Rõ nhất là chỗ chia vai. Câu chia dứt khoát cơm về cha, áo về mẹ, hợp với thời cha ra đồng còn mẹ ở nhà khung cửi. Nay nhiều nhà mẹ là người kiếm ra gạo, cha là người đưa đón con và ngồi khâu lại cái quai cặp. Ơn thì vẫn nguyên đó, còn chia vai kiểu ấy thì không còn khớp nữa.
