Bốn chữ mà nghĩa xoay theo giọng người nói. Nói giọng ấm thì cơm bưng nước rót là lời khen một tấm lòng; nói giọng nhấn thì lại thành lời nhắc về kẻ được chiều quá tay.
Bưng cơm, rót nước
Hai vế đối nhau rất khít, mỗi vế một thứ nuôi người kèm một động tác hầu. Bưng là nâng cả hai tay mà đưa tới tận nơi, khác hẳn đặt hay để. Bưng mâm cơm là mang tới trước mặt, không để người ngồi phải nhấc mình đứng dậy.
Rót nước lại là việc cỏn con, tưởng chẳng đáng kể, nhưng ngày phải làm đi làm lại mấy bận. Chính cái nhỏ và cái lặp ấy mới nói lên sự chăm chút: người ta để ý cả ngụm nước của mình.
Ghép lại, câu tả mức phục vụ tận tình đến nỗi người được hầu gần như không phải nhấc tay. Ngày trước cảnh ấy hay thấy ở ba chỗ: người ốm nằm liệt được người nhà chăm, bậc bề trên được kẻ dưới hầu, người chồng được vợ lo từng bữa.
Cùng bốn chữ, ba giọng khác nhau
Giọng thứ nhất là khen. Bảo con dâu chăm mẹ chồng cơm bưng nước rót suốt mấy tháng bà nằm bệnh là khen sự tận tuỵ, khen cái nếp tự tay lo cho người thân lúc yếu đau.
Giọng thứ hai là mừng. Nói cô ấy về nhà chồng được cơm bưng nước rót, ý là được thương, không phải vất vả.
Giọng thứ ba mới có gai. Đứa con lớn tướng vẫn ngồi chờ mẹ bê mâm tới tận bàn, hàng xóm sẽ nói khác hẳn: thằng bé được cơm bưng nước rót quen rồi. Vẫn bốn chữ ấy mà hoá lời chê một nếp nuôi hỏng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Cái tình thật nằm ở việc nhỏ lặp lại. Món quà lớn dễ nhớ, nhưng bát cơm nóng dọn đúng giờ mỗi ngày mới là thứ giữ được người.
Nhưng chăm mà đừng làm hỏng người được chăm. Ranh giới nằm ở chỗ người kia tự làm được hay không. Chăm người ốm, người già là bổn phận; làm thay phần việc mà một người khoẻ mạnh tự lo được thì không còn là thương, mà là tước mất của họ cái khả năng tự đứng. Trong nuôi con, cách chữa là giao việc theo tuổi: bé tự xúc ăn, lớn hơn thì dọn bát, lớn nữa thì nấu được bữa cơm.
Và ai được chăm thì phải biết. Sự tận tuỵ kéo dài rất dễ bị coi là đương nhiên, nhất là khi nó đến từ người trong nhà. Người bưng cơm rót nước hằng ngày hiếm khi than, nhưng lòng họ vẫn cần một tiếng cảm ơn.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ có tự bao giờ. Cứ nghe để tham khảo, chớ lấy làm khuôn.
Có một chỗ nay đã khác hẳn. Xưa câu này gần như mặc định người bưng là vợ, là con dâu, còn người được bưng là chồng, là cha. Nay hai vợ chồng cùng đi làm tám tiếng, ai về trước thì nấu, ai rảnh tay thì rót nước — đem cái nếp cũ ra mà đòi thì hỏng cả bữa cơm lẫn tình nghĩa.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
