Có câu tục ngữ bàn cái đủ ăn đủ mặc mà chẳng cần lên giọng dạy đời, chỉ đưa ra một con số rồi để người nghe tự ngẫm: cơm ba bát, áo ba manh.
Ba bát cơm, ba manh áo
Cơm ba bát là bữa ăn của người làm lụng chân tay. Con số ba không phải phép đo chính xác, chỉ là cách nói ước chừng chỉ mức vừa no, không phải bữa ăn dè cầm hơi mà cũng chẳng phải mâm cỗ thừa mứa.
Áo ba manh là ba manh áo. Chữ manh nghe đã thấy mỏng, thấy sơ sài. Người xưa mặc mấy lớp áo mỏng cho qua rét, ba manh là đủ ấm.
Câu hay được nói kèm một vế dài hơn, đại ý có chừng ấy thì đói không đến nỗi xanh xao, rét không đến nỗi chết người. Chừng ấy là đủ sống, và một nhà chịu khó thì lo được.
Cái đủ nhỏ hơn ta tưởng
Ruột của câu là một cách định cái đủ. Người xưa không đo bằng chuyện hơn kém hàng xóm, mà đo bằng cái bụng và tấm lưng của chính mình. No rồi, ấm rồi thì phần lo cho cái thân coi như tạm xong; sức còn lại dồn cho việc khác — nuôi con, cho con học, giữ nếp nhà.
Câu cũng ngầm nói tới cái vòng không đáy của lòng ham. No rồi vẫn muốn ngon hơn, ấm rồi vẫn muốn đẹp hơn, thì bao nhiêu cũng thiếu. Đặt một cái mốc rõ như cơm ba bát, áo ba manh là cách người xưa tự đạp phanh.
Nhưng đừng hiểu thành lời khuyên cam chịu nghèo, càng không phải lời ngăn ai làm giàu. Câu chỉ bảo phần đủ sống nhỏ hơn ta tưởng; biết vậy thì bớt hoảng lúc thiếu, bớt tham lúc có.
Bài học và cách dùng hôm nay
Ai cũng nên trả lời được: cần bao nhiêu thì đủ ăn, đủ mặc, đủ sống yên? Có con số ấy trong đầu rồi mới nhìn ra đâu là khoản phải tiêu, đâu là khoản tiêu vì so bì. Người xưa lo phần nền trước, phần trang trí sau, cũng như vẫn dặn nhau khéo ăn thì no, khéo co thì ấm, hay liệu cơm gắp mắm.
Chuyện quần áo thì áp dụng gần như nguyên văn: vài bộ tốt, hợp người, mặc được nhiều dịp còn tiện hơn cả tủ đầy mà ít khi đụng tới.
Đôi lời về câu này
Đây là lời ông bà truyền lại qua cửa miệng, không rõ có từ bao giờ, không của riêng ai. Nghe để tham khảo thôi, đúng sai còn tuỳ thời.
Có chỗ nay đã lệch thật. Cái đủ của người xưa gói trong hai thứ ăn với mặc, vì nhà tranh vách đất thì dựng lấy, rau thì hái ngoài vườn. Nay muốn đủ sống còn phải có tiền trọ, tiền điện nước, tiền học cho con, cái điện thoại để nhận việc. Ai đem đúng ba bát cơm ba manh áo ra làm mức đủ cho một nhà ở phố thì hụt to.
