Có câu ca dao nghe qua tưởng chỉ bàn chuyện ăn uống, nghe kỹ mới thấy nó gỡ giúp ta một cơn bực. Người xưa lấy ngay lưng bát cơm ra mà tính.
Cơm ăn mỗi bữa mỗi lưng,
Hơi đâu mà giận người dưng thêm phiền.
Lưng bát cơm là thế nào
Lưng đây là lưng bát: bát cơm vơi, không đầy, không có ngọn. Nhà khá giả thì xới cho nhau bát đầy có ngọn; ăn mỗi bữa mỗi lưng là ăn dè, vừa đủ cầm hơi mà ra đồng.
Chi tiết ấy dựng xong cảnh: người làm lụng bình thường, cơm chưa dư, sức phải để dành cho gánh hàng, cho luống rau. Người dưng là người ngoài, không họ hàng, gặp ngoài chợ đôi bận rồi thôi. Hơi là hơi sức. Ghép lại: sức còn phải để mà sống, lấy đâu ra mà đem đi giận người ngoài.
Giận cũng phải trả bằng sức
Câu này không lên giọng. Nó không bảo giận là xấu, cũng không bảo phải rộng lượng. Nó chỉ đưa ra một phép tính: giận thì tốn sức, mà sức đang thiếu.
Lối tính ấy y như lối tính công của người làm ăn. Ôm một cơn giận thì mất ngủ, ăn không ngon, làm gì cũng hỏng, gặp ai cũng cáu. Người đáng giận ở đâu ngoài kia, chẳng hay biết gì; kẻ chịu thiệt lại là mình. Hai chữ thêm phiền nói đúng chỗ đó.
Nhưng câu ca dao không dạy dửng dưng với thiên hạ. Người trong nhà thì đúng sai còn phải nói cho ra lẽ, vì còn sống với nhau lâu; còn một câu khó nghe của người thoáng gặp ngoài chợ thì không đáng mang về nhà.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước khi nổi nóng, thử hỏi chuyện này đáng mấy phần sức của mình. Người gây chuyện chỉ đi ngang qua đời mình, mà cái mất là cả buổi làm hỏng. Người xưa còn dặn một điều nhịn chín điều lành, hay chín bỏ làm mười, cũng một mạch ấy.
Bị chen chỗ đỗ xe, bị người lạ buông một câu xóc óc — đôi co thì mất cả buổi, có khi sinh chuyện lớn. Trên mạng càng đúng: một dòng bình luận ác ý của người lạ hoắc cũng làm ta mất ngủ mấy đêm, nếu ta cho phép.
Với con trẻ, dạy con phân biệt đâu là bạn thân cần nói cho ra lẽ, đâu là chuyện qua đường nên bỏ, chính là dạy đúng cái mà hai dòng ca dao gói lại.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của người xưa, không rõ có từ đời nào, không của riêng ai. Nghe để tham khảo, đừng coi là khuôn thước.
Có chỗ nay đã khác. Ngày trước người dưng gặp một lần rồi thôi, bỏ qua là hết chuyện. Nay chủ nhà trọ, người giao hàng, khách quen ngoài chợ đều là người dưng mà tuần nào cũng chạm mặt. Với hạng người dưng ấy, cứ nín cho qua thì chuyện dồn lại; nói thẳng một lần cho rõ lại nhẹ hơn.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
