Có những nỗi ấm ức khó gọi tên, cho tới khi nghe lại bốn tiếng người xưa: cốc mò cò xơi. Câu tả đúng cảnh một người đổ hết sức ra làm, còn phần ngon lành thì rơi vào tay kẻ đứng chờ.
Hai con chim bên một bờ nước
Cốc là loài chim nước, lông sẫm, bơi giỏi, lặn rất khoẻ. Muốn có miếng ăn, cốc phải lao xuống nước đuổi con cá dưới sâu, ngoi lên rồi lại lặn xuống, ướt sũng cả ngày. Chữ mò chỉ đúng công phu ấy: sờ soạng, tìm tòi, vất vả mới được.
Con cò thì khác hẳn: chân cao cổ dài, quen đứng ở mép nước, thấy cá là mổ. Trong bức tranh ấy, cò chẳng lặn một hơi nào, chỉ chực sẵn chỗ cốc trồi lên rồi cướp lấy con cá. Chữ xơi lại nhàn nhã, nghe như người ngồi vào mâm đã dọn sẵn.
Đặt hai vế cạnh nhau, khỏi cần bình thêm câu nào: một bên là công, một bên là phần hưởng, mà hai bên ấy thuộc về hai kẻ khác nhau.
Kẻ làm thì cực, người hưởng lại nhàn
Nghĩa bóng là cảnh làm không công cho người khác: người bỏ vốn, bỏ sức, bỏ đầu óc, còn thành quả thì thuộc về kẻ nhanh tay, nhanh miệng hoặc ngồi chỗ cao hơn.
Câu có hai lớp trách. Một là trách con cò, kẻ ngồi không mà hưởng trên mồ hôi người khác. Hai là nhắc con cốc: cứ mải lặn mà không ngó xem ai đang đứng trên bờ thì đến bao giờ mới được ăn con cá mình bắt.
Thành ra đây vừa là câu than thân, vừa là lời cảnh tỉnh: sức bỏ ra là thật mà phần nhận về thì không có.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết phải biết công sức của mình đáng giá bao nhiêu. Người quen cắm cúi làm, ngại nói về phần mình, rất dễ thành con cốc. Biết giá việc mình làm không phải là tính toán hơn thiệt, mà là cái nền để làm ăn với nhau được lâu.
Sau nữa là thoả thuận cho rõ ngay từ đầu. Phần lớn cảnh cốc mò cò xơi nảy ra từ lúc xắn tay vào việc mà chẳng ai nói rõ ai làm gì, ai được gì. Người xưa vẫn dặn nói có sách, mách có chứng.
Ở công sở, chuyện này hiện ra rất quen: một người làm gần hết phần việc của nhóm, đến lúc báo cáo thì người khác đứng lên trình bày và nhận lời khen. Cách phòng không phải là giành nói, mà là làm việc để lại dấu vết: gửi kế hoạch qua thư chung, ghi biên bản.
Trong nhà cũng vậy: việc chăm cha mẹ già dồn hết lên một người con, còn lúc chia chác thì ai cũng có phần. Nói ra sớm, phân công rành mạch vẫn hơn im lặng chịu đựng rồi oán nhau. Còn ai đang ở vị trí con cò thì nhớ: hưởng phần của người khác một lần thì được, lần sau chẳng còn ai chịu lặn cùng mình nữa.
Mấy câu cùng ý
- Kẻ ăn ốc người đổ vỏ — người hưởng phần ngon, người lãnh phần dọn dẹp.
- Ngồi mát ăn bát vàng — chê kẻ nhàn thân mà hưởng lộc lớn từ công người khác.
- Trâu buộc ghét trâu ăn — nỗi tị nạnh sinh ra khi công và phần hưởng không đi đôi.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng, mọc lên từ chuyện nhìn chim nước ngoài ao đầm, không rõ có từ bao giờ. Dân gian còn nói dài hơn: cốc mò cò xơi, cò xơi cốc chịu. Cứ nghe để tham khảo, đừng đem ra soi vào việc nào cũng thấy đúng.
Chỗ dễ soi sai nhất là ở đây: câu mặc định hễ ai làm nhiều hơn thì phần hưởng phải nhiều hơn, vì ngoài bờ ao con cá chỉ có một, ai lặn được thì của người ấy. Trong việc làm ăn bây giờ, có người bỏ vốn, có người bỏ công, có người đem mối khách về — ba thứ ấy đều là góp, mà chẳng ai lặn ướt hơn ai. Đem câu tục ngữ ra kể công theo lối ai đổ mồ hôi nhiều hơn thì được nhiều hơn, nhiều khi lại hoá người gây chuyện chứ không phải người bị thiệt.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
