Ca dao có nhiều câu tỏ tình kín đáo, nhưng cũng có câu thẳng đến mức gai góc. Có yêu thì nói rằng yêu là một câu như thế: không van nài, không hờn dỗi, chỉ đòi người kia trả lời cho rõ.
Có yêu thì nói rằng yêu
Không yêu thì nói một điều cho xong
Làm chi dở đục dở trong
Lửng lơ như ngọn đèn chong giữa trời.
Đòi một câu trả lời
Hai dòng đầu chẳng cần giảng: có thì nói có, không thì nói không. Cái đáng để ý là hai dòng sau, chỗ người nói đưa ra hai hình ảnh tả tình cảnh mình đang chịu.
Dở đục dở trong là nói nước. Nước trong thì uống được, nước đục để lắng rồi cũng dùng được. Khó xử nhất là thứ nước lờ lờ — nhìn tưởng dùng được, múc lên mới biết không.
Ngọn đèn chong giữa trời là ngọn đèn dầu để ngoài trời, gió tạt bốn bề. Nó không tắt hẳn mà cũng chẳng sáng cho ra sáng. Người ngồi trông chẳng biết nên đi ngủ hay nên thức đợi.
Cái khổ của sự lửng lơ
Cả bài không hề đòi được yêu. Người nói chịu cả hai kết quả, miễn là có kết quả — không trách móc, không đòi hỏi tình cảm, chỉ đòi sự rõ ràng.
Người xưa hiểu rõ một điều mà người nay hay quên: lời từ chối tuy đau nhưng có điểm dừng, còn sự lửng lơ thì không. Bị chối, người ta buồn một trận rồi đi tiếp; bị treo, người ta cứ ở lại mãi trong cái hy vọng nửa vời, mất cả thì giờ lẫn lòng tự trọng.
Hai hình ảnh nước và đèn cùng nhắm vào một chỗ: cái nửa vời thì vô dụng. Còn một tầng ý nữa: lắm khi sự lửng lơ không phải do người kia chưa quyết được, mà do họ muốn giữ — giữ để còn có người quan tâm, còn có chỗ lui về.
Bài học và cách dùng hôm nay
Nói không cũng là một việc tử tế. Nhiều người tránh từ chối vì sợ người khác buồn, rồi chọn im lặng hoặc trả lời nước đôi. Bài ca dao chỉ ra đó không phải lòng tốt: một lời chối rõ ràng, nói sớm, mới giữ được thể diện và thì giờ cho người kia.
Người chờ cũng phải tự đặt hạn cho mình. Người nói trong bài không nhu nhược chút nào: lên tiếng đòi câu trả lời tức là đã quyết không chờ mãi nữa.
Trong công việc, thói lửng lơ còn tốn kém hơn: một lời hứa hẹn không rõ với người xin việc khiến họ bỏ lỡ chỗ khác. Nói "chúng tôi chưa làm được" bao giờ cũng đáng quý hơn "để xem đã" kéo dài hàng tháng. Trong nhà cũng vậy: hứa với con mà không định làm, hẹn với cha mẹ mà không định về — những lời lửng lơ ấy làm hỏng lòng tin còn nhanh hơn một lời chối thẳng.
Mấy câu cùng ý
- Nói gần nói xa chẳng qua nói thật — quanh co mấy rồi cũng phải đến chỗ nói thẳng.
- Bắt cá hai tay — chê đúng cái thói giữ cả hai bên mà không chọn bên nào.
- Một sự bất tín, vạn sự bất tin — nuốt lời một lần thì về sau nói gì cũng khó ai tin.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ xuất xứ, không quy được cho ai. Hai dòng đầu bản chép nào cũng giống nhau, còn hai dòng sau thì mỗi nơi ví von một khác — chuyện rất thường với ca dao. Nghe để tham khảo, đừng lấy làm khuôn cho mọi cảnh.
Có chỗ nay không còn khớp. Câu ra đời khi hỏi và đáp đều mặt đối mặt, hỏi xong là biết ngay. Nay người ta nhắn tin: đã xem mà chưa trả lời, trả lời cách nhật, thả cái mặt cười cho xong. Đòi người kia "nói một điều cho xong" trong cảnh ấy nhiều khi đòi không được, vì họ im lặng bao lâu cũng chẳng phải nhìn mặt ai. Nên vế thực tế hơn bây giờ là tự đặt cho mình một cái hạn chờ, hết hạn thì thôi.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
