Trầu với cau có mặt trong mọi cuộc gặp gỡ, mọi đám hỏi, mọi câu chuyện làng xóm ngày trước. Có một câu ca dao chỉ hai dòng mà nghe rất thật lòng:
Có trầu mà chẳng có cau
Làm sao cho đỏ môi nhau thì làm
Thiếu quả cau thì miếng trầu không đỏ
Người xưa ăn trầu không ăn một thứ riêng lẻ. Một miếng trầu đủ bộ gồm lá trầu không, miếng cau, chút vôi quệt lên lá; nhiều nơi thêm miếng vỏ chát. Nhai chung, các thứ ấy ăn vào nhau mà cho ra cái màu đỏ tươi rất riêng.
Chỉ có lá trầu mà thiếu cau thì miếng trầu không thành. Nhai lá trầu không cũng cay đấy, nhưng không ra được màu ấy. Vế đầu vì thế là sự thật ai cũng biết: thiếu một thứ thì cả bộ không dùng được.
Vế sau — làm sao cho đỏ môi nhau thì làm — nghe như buông xuôi mà lại đầy quyết. Ý là: điều kiện chưa đủ đấy, nhưng còn cách nào để nên chuyện thì cứ làm đi.
Có lòng mà chưa đủ lễ
Trầu cau gắn liền với chuyện cưới hỏi. Nhà trai sang nhà gái phải có buồng cau, có lá trầu; miếng trầu là đầu câu chuyện, là dấu hiệu của sự thưa gửi đàng hoàng. Vì thế câu ca dao thường được hiểu là lời của một người đang thương mà nhà nghèo, có tình mà chưa lo nổi lễ.
Rộng ra, có trầu mà chẳng có cau nói về mọi cảnh mới có một nửa điều kiện. Có ý mà không có vốn. Có sức mà không có nghề. Có lòng thương mà không có thì giờ ở bên. Câu không than vãn, chỉ nêu ra cái thiếu rồi bỏ ngỏ một lời thúc: tìm cách đi.
Bài học và cách dùng hôm nay
Nhiều việc chỉ thành khi đủ bộ. Một mình sự cố gắng không thay được cái biết; một mình thiện chí không thay được tay nghề. Nhìn ra mình đang thiếu quả cau nào là bước đầu, mà bước ấy đòi phải thật thà với chính mình.
Thiếu thì đi tìm, chứ đừng lấy cái thiếu làm cớ. Tinh thần vế sau chính ở đó: người xưa không nói thôi vậy, mà nói còn cách nào thì thử cách ấy. Ai định khởi sự việc mới nên kể ra đủ những thứ cần có — vốn, tay nghề, khách, thời gian — thiếu thứ nào thì tìm cách bù: học thêm, rủ người có thứ mình thiếu, hoặc làm nhỏ trước.
Còn với các nhà đang lo cưới hỏi cho con, câu là lời nhắc nhẹ về sự vừa sức. Giữ lễ là giữ nếp nhà, nhưng đẩy lễ vật thành gánh nặng khiến đôi trẻ mắc nợ ngay từ ngày đầu thì lại đi ngược ý người xưa. Hai nhà bàn thẳng với nhau, liệu theo sức mình, vẫn là cách trọn vẹn nhất.
Mấy câu cùng ý
- Miếng trầu là đầu câu chuyện — vai trò của trầu cau trong mọi cuộc thưa gửi.
- Có bột mới gột nên hồ — không có nguyên liệu thì tài mấy cũng chịu.
- Của ít lòng nhiều — lễ mỏng mà tình dày vẫn quý.
- Liệu cơm gắp mắm — biết lượng sức mình mà tính chuyện cho vừa.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ có từ bao giờ, không của riêng ai. Nghe để tham khảo, có chỗ đúng có chỗ đã sai theo thời.
Chỗ đã sai nằm ngay ở hình ảnh. Xưa quả cau là thứ ai cũng hiểu vì nhà nào cũng ăn trầu, thiếu cau là thiếu một vật cụ thể, ra chợ mua là có. Nay lớp trẻ hầu như không còn ăn trầu, buồng cau trong đám hỏi chỉ còn là lễ đặt trên mâm cho phải phép. Nghe câu này nhiều người phải hỏi lại mới hiểu, mà cái thiếu họ đang gặp cũng chẳng phải quả cau, thường là chỗ ở với công việc cho ổn định.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
