Nghe câu có tiền mua tiên cũng được, nhiều người tưởng người xưa đang ca ngợi đồng tiền. Thật ra câu còn một vế sau, và chính vế sau mới nói ra tâm trạng thật của người bình dân.
Mua được cả tiên thì còn gì không mua được
Câu đủ thường được truyền là: Có tiền mua tiên cũng được, không tiền mua lược cũng không. Hai vế đặt cạnh nhau, khoảng cách giãn ra rất xa.
Tiên là người của cõi trời trong bụng nghĩ dân gian: đẹp đẽ, siêu phàm, và dĩ nhiên chẳng ai đem ra bán. Nói có tiền thì mua được cả tiên tức là nói tới một quyền phép gần như không giới hạn.
Vế sau, cái lược lại là thứ rẻ nhất, nhà nào cũng có. Không tiền thì đến cái lược cũng không mua nổi. Cực lớn kê sát cực nhỏ, khoảng cách giữa có và không bật hẳn ra.
Một lời than chứ không phải lời khen
Chỉ đọc vế đầu thì nghe như câu tôn thờ tiền bạc. Đọc cả hai vế, giọng đổi hẳn: đó là giọng chua chát của người ở phía không tiền, bị chặn ngay ở những thứ nhỏ nhất.
Nói cách khác, câu này không dạy hãy kiếm tiền bằng mọi giá. Nó chỉ ghi nhận một điều phũ: trong đời sống, tiền quyết định rất nhiều thứ mà lẽ ra nó không nên quyết định. Người xưa nói ra sự thật ấy với vẻ cam chịu pha mỉa, chứ không phải với vẻ hân hoan.
Cũng vì thế, đem câu này ra biện hộ cho chuyện chạy chọt, mua chuộc là dùng sai. Câu tả sức mạnh của đồng tiền, còn sức ấy nên dùng vào đâu lại là chuyện khác.
Bài học và cách dùng hôm nay
Ý thứ nhất: đừng ngây thơ với tiền. Coi thường nó, không chịu học cách kiếm và cách giữ, là tự đẩy mình về vế sau của câu.
Ý thứ hai: cũng đừng thần thánh hoá nó. Vế đầu nói quá lên cho ấn tượng, chứ có khối thứ tiền không mua được: sức khoẻ đã mất, thời gian đã trôi, sự kính trọng thật lòng, tình cảm của người nhà sau nhiều năm bị bỏ bê. Người dồn cả đời cho việc kiếm tiền thường nhận ra hơi muộn.
Ý thứ ba nằm ở cách tiêu. Cùng một số tiền, người này mở đường cho con cái học hành, người kia đem đi phô trương. Sức ấy hướng về đâu là do người cầm tiền định đoạt. Với con trẻ, cứ nói thẳng chuyện tiền nong thay vì né tránh: cho con biết bố mẹ làm bao lâu mới có món đồ ấy, rồi cũng cho con thấy những thứ tiền không mua nổi.
Mấy câu cùng ý
- Nén bạc đâm toạc tờ giấy — đồng tiền phá được cả phép tắc, giọng chê rõ hơn hẳn.
- Giàu sang nhiều kẻ tới nhà, khó khăn nên nỗi ruột rà xa nhau — tình người đổi theo túi tiền.
- Của rề rề không bằng nghề trong tay — của cải có thể hết, cái nghề mới nuôi được lâu.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ có từ đời nào, không quy được cho ai. Cứ nghe để tham khảo, đừng lấy làm chân lý, vì có chỗ nay đã khác.
Rõ nhất là vế không tiền mua lược cũng không. Ngày trước hết tiền trong túi là đứng chết dí giữa chợ, chẳng ai bán chịu cho người lạ. Nay người ta mua trước trả sau, vay qua cái điện thoại trong vài phút — cái lược thì cầm về được ngay, còn món nợ thì ở lại rất lâu. Cái khó đã dời chỗ: không còn nằm ở chỗ mua nổi hay không, mà ở chỗ trả nổi hay không.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
