Câu này thường buột ra khi ai đó ngần ngại trước một tục lệ, và người bên cạnh khuyên cứ theo cho phải phép. Nói ngắn vậy thôi, mà bên trong là cả một cách ăn ở với những gì mình chưa biết hết.
Nghĩa đen hai vế
“Có thờ có thiêng”: chữ thờ là việc hương khói, tưởng nhớ tổ tiên, thần linh theo nếp nhà, nếp làng; chữ thiêng là sự trang nghiêm mà nơi thờ tự giữ được. Vế này nói: nơi nào được chăm nom thì mới giữ được sự trang nghiêm.
“Có kiêng có lành”: chữ kiêng là tránh làm một số điều theo lệ đã có; chữ lành là sự yên ổn, không xảy ra chuyện. Vế này nói: giữ gìn cẩn thận thì mọi việc êm xuôi hơn.
Đáng chú ý là cả hai vế đều đặt điều kiện ở phía con người: có thờ thì mới có thiêng, có kiêng thì mới có lành.
Nghĩa bóng: lòng thành và sự cẩn trọng
Vế đầu nhắc chuyện trân trọng cội nguồn. Bàn thờ trong nhà đâu chỉ là chỗ thắp hương, nó nhắc con cháu rằng mình có gốc rễ, có người đi trước. Nhà nào giữ được nếp ấy thì con cháu khó mà quên nhau.
Vế sau nhắc chuyện dè chừng. Đời sống nhiều điều ta không lường hết, mà phần lớn lệ kiêng khem xưa nay đúc ra từ kinh nghiệm: kiêng để tránh xích mích, kiêng để giữ lời ăn tiếng nói. Nói cách khác, câu này đề cao thái độ hơn là kết quả. Người có lòng thành, biết cẩn trọng thì cư xử chừng mực, ít làm điều hồ đồ, đời sống nhờ thế mà êm hơn thật.
Bài học và cách dùng hôm nay
Cái được nhấn ở đây là sự đều đặn, chăm nom, chứ không phải sự phô trương. Một bát nhang sạch, một buổi cả nhà cùng ra dọn mộ phần, giữ được bằng lòng thành thì tự nó đã có giá với người trong nhà. Giỗ chạp, ngày rằm cũng là cái cớ để con cháu tụ về.
Phần cẩn trọng thì hợp với mọi thời. Không nói chuyện xui rủi trong đám cưới, không bàn tiền nong lúc nhà người ta có tang, ấy vừa là kiêng vừa là phép lịch sự.
Nhưng câu nói là “có kiêng”, chứ không phải kiêng tất tật. Khi việc kiêng khem nặng nề tới mức chi phối cả những quyết định hệ trọng, thì đã đi quá xa cái ý ban đầu. Có nơi lễ lạt bị đẩy thành cuộc đua: mâm càng to càng tốt. Nếp nhà không đo bằng tiền. Một cái lễ đơn sơ mà cả nhà cùng có mặt vẫn đầy đủ hơn mâm cỗ lớn do một người gắng gượng lo.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, không rõ ai đặt, có từ bao giờ; nghe để tham khảo, chứ từng lệ một thì có cái hợp thời, có cái đã cũ. Ví dụ lệ kiêng quét nhà mấy ngày Tết: xưa mấy ngày ấy nghỉ tay cũng chẳng sao; nay rác rưởi khác hẳn, nhiều nhà vẫn dọn cho sạch, cũng có nhà giữ lệ cũ. Ai giữ hay không là chuyện nếp nhà người ta, không nên đem ra chê cười, cũng đừng dọa nhau bằng chuyện may rủi. Phần bền nhất của câu vẫn là chỗ nó đặt mọi sự vào tay người: mình chăm thì nếp mới còn, mình giữ mình thì nhà mới yên.
