Câu ca dao này nói thẳng, không ví von bóng gió: muốn có miếng ăn thì phải bỏ công ra làm. Ông bà vẫn nhắc lại nó mỗi khi thấy con cháu có ý ngồi chờ.
Có làm thì mới có ăn
Không dưng ai dễ đem phần đến cho
Nghĩa đen từng chữ
“Làm” đây là làm lụng theo nghĩa đen nhất: cày cấy, gánh gồng, chài lưới, buôn bán, thợ thuyền. Ngày trước, giữa công bỏ ra và cái bỏ vào miệng gần như không có khoảng cách: sáng ra đồng thì tối có cơm, ốm nằm nhà mấy hôm là hũ gạo vơi thấy rõ.
“Không dưng” là khi không, chẳng vì cớ gì. Còn “phần” là phần chia: trong làng xưa, việc làng, giỗ chạp đều có chuyện chia phần, ai góp công thì có phần mang về. Ngồi nhà thì mâm cỗ dọn ra rồi cũng chẳng ai bưng sang cho.
Nghĩa bóng: sức mình làm ra là gốc
Ý người xưa gửi vào đây là một nếp sống: cái gì mình đang hưởng cũng phải có nguồn, mà nguồn đáng kể nhất là công sức của chính mình. Người biết mình ăn bằng tay mình thì đi đứng khác hẳn người quen ngửa tay xin, dù bữa cơm có đạm bạc hơn.
Vế sau còn có ý cảnh tỉnh: đừng nuôi mộng về những cái đến dễ. Cái tự dưng rơi vào tay thường có giá của nó, hoặc là may rủi không lặp lại, hoặc là món nợ chưa tính. Người xưa không cấm nhận sự giúp đỡ, họ chỉ nhắc đừng dựng cả đời mình trên chỗ trông chờ ấy.
Cũng phải hiểu câu này cho có tình. Đây là lời răn dành cho người đủ sức làm mà lười, chứ không phải lời phán xét người già yếu, người đau ốm, hay người đã cố hết sức mà thời vận chưa tới. Chính dân gian cũng dặn “lá lành đùm lá rách”; hai câu ấy đứng cạnh nhau chứ không đá nhau.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là sòng phẳng với chính mình. Đang mong một điều gì, cứ tự hỏi câu khó né này: mình đã bỏ vào đó bao nhiêu công?
Thứ nữa là phải chủ động. Chữ “đem đến cho” gợi đúng tư thế ngồi yên mà chờ, mà việc thì thường tìm tới người đang đi lại, đang hỏi han, đang thử, chứ ít khi tìm đúng cửa nhà người ngồi im.
Câu ca dao còn dạy cách nhìn người: chọn bạn làm ăn, cứ xem người ấy quen sống bằng công sức của mình hay quen tìm phần từ chỗ khác. Ở chỗ làm cũng thế, trong một nhóm luôn có người nhận việc và người chỉ nhận công. Tay nghề chỉ mọc lên ở người trực tiếp làm, đến lúc phải tự đứng ra thì khoảng cách lộ hết.
Với người trẻ, câu này là thuốc giải cho những lời hứa làm giàu nhanh: món lời không đi kèm công sức nào rõ ràng thì thường là lấy từ túi người khác. Trong nhà, con lớn tới đâu giao việc tới đó: tự dọn phòng, tự soạn cặp sách. Không phải bắt trẻ làm lụng, mà cho trẻ quen với cảm giác cái mình có là do tay mình góp vào.
Những câu cùng ý
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — cùng một ý, hình ảnh gọn và sắc hơn.
- Há miệng chờ sung — chê thói ngồi không mà mong của rơi vào miệng.
- Năng nhặt chặt bị — chăm góp từng chút rồi cũng đầy.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt, cũng không biết có từ bao giờ. Có nơi mở đầu bằng “Có khó mới có miếng ăn”, vế sau giữ nguyên, nghĩa gần như trùng khít.
Nghe để tham khảo, đừng cầm câu này đi đo người khác, vì thời nay cái gọi là “làm” đã khác xưa nhiều. Ngày trước nhìn qua là biết ai làm ai chơi: người ra đồng, người xuống bến, mồ hôi thấy được. Nay đứa cháu ngồi im trước máy tính từ sáng đến chiều, ông bà tưởng nó chơi, thực ra nó đang làm và có lương. Cái lõi vẫn đúng nguyên: phần của mình nằm ở chỗ mình đã bỏ công. Chỉ có điều đừng nhìn dáng ngồi mà đoán ai đang làm.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
