Ca dao tỏ tình không phải lúc nào cũng rào trước đón sau. Bài này chỉ bốn câu, chàng trai nói toạc ra ngay, mà câu cuối đã là chuyện cả đời người.
Cô kia cắt cỏ bên sông
Có muốn ăn nhãn thì lồng sang đây
Sang đây anh nắm cổ tay
Anh hỏi câu này: có lấy anh không?
Nghĩa đen: một tiếng gọi với qua sông
Cảnh hiện ra rất rõ: cô gái cắt cỏ ở bờ bên kia cho trâu bò, bờ bên này có chàng trai, vườn nhà anh có nhãn.
Chữ “lồng” nghĩa là lội qua, băng qua dòng nước, một từ chỉ động tác mạnh và dứt khoát. Nhãn là quả ngọt, đến mùa mới có; đem nhãn ra mời là đem cái ngon nhất nhà mình ra.
Rồi hai câu sau dồn dập: sang đây, nắm cổ tay, hỏi thẳng có lấy anh không. Từ chỗ mời ăn quả tới chỗ hỏi chuyện cưới xin chỉ cách nhau đúng một câu lục bát.
Nghĩa bóng: con sông và cái cớ
Con sông trong bài không chỉ là con sông. Nó là khoảng cách giữa hai người, ai đó phải chịu ướt mới qua được. Anh không sang bên ấy, anh mời cô sang bên này. Ý khá rõ: nếu em có lòng thì em tự bước.
Quả nhãn cũng chỉ là cái cớ, chẳng ai lội cả con sông vì mấy quả nhãn, và cả hai đều thừa hiểu. Người xưa gọi lối ấy là bắc cầu: đưa ra một lý do vô hại để người kia có chỗ mà bước tới.
Đến câu thứ ba thì cái cớ rơi hết, anh nói luôn ý mình. Câu thứ tư là câu hỏi nghiêm túc chứ không phải trêu ghẹo: ở làng quê xưa, hỏi vậy là đặt cả danh dự mình lên bàn.
Bài học và cách dùng hôm nay
Có những chuyện phải nói thẳng mới xong. Chàng trai này không vòng vo quá ba câu: anh mời, anh nói ý, anh hỏi. Cứ để mập mờ mãi thường không phải là tế nhị, mà là ngại.
Đáng quý hơn nữa: anh không sang bắt cô, cũng không đòi cô phải sang, chỉ mở lời, còn quyền quyết vẫn nằm bên kia sông. Lời mời tử tế bao giờ cũng để người ta được quyền ở yên chỗ cũ, đúng như ông bà nói “ép dầu ép mỡ, ai nỡ ép duyên”.
Cái cớ nhỏ thì dạy ta cách bắt chuyện: ít ai bước thẳng vào chuyện hệ trọng, cần một cái cớ đủ nhẹ để cả hai còn giữ được thể diện nếu không thành. Muốn rủ ai làm ăn cùng cũng vậy, đưa ra đề nghị cụ thể chứ đừng thả câu bâng quơ rồi trách người ta không hiểu ý. Còn ai đang đứng ở bờ bên kia thì trước khi lội hãy nhìn cho rõ bên này có gì: chịu ướt vì ai cũng phải biết mình chịu ướt vì cái gì.
Những câu cùng ý
- Ước gì sông rộng một gang / Bắc cầu dải yếm cho chàng sang chơi — cũng con sông ngăn đôi, nhưng cô gái mới là người ước bắc cầu.
- Bây giờ mận mới hỏi đào / Vườn hồng đã có ai vào hay chưa — lối ướm hỏi kín đáo, khác hẳn bài này.
- Muốn sang thì bắc cầu Kiều — muốn qua thì phải chịu bỏ công.
Đôi lời về bài này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt, có từ bao giờ. Lời chép cũng không thống nhất: chỗ hát “thì lồng sang đây”, chỗ hát “thì lội sang đây”. Bài nằm trong mạch hát ghẹo lúc làm đồng; cô gái thường có lời đáp, mỗi vùng mỗi khác nên không có bản chuẩn.
Nghe để tham khảo cho vui và cho biết nếp cũ, đừng bê nguyên ra làm theo. Rõ nhất là chi tiết “nắm cổ tay”: trong lời hát ghẹo ngày trước, đó là cách phô cái mạnh bạo của trai làng, người nghe hiểu là đùa. Còn ngoài đời hôm nay, đụng vào người mình chưa quen mà chưa được đồng ý thì không ai chấp nhận. Phần còn đúng nguyên là cái can đảm hỏi thẳng một câu và dám chờ nghe câu trả lời.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
