Câu này người già hay đem ra nói lúc trong nhà có ai tính làm ăn bằng mọi giá, hoặc định làm một việc không phải. Ngắn, dễ nhớ, mà cũng dễ hiểu lệch.
Nghĩa đen: đức là gì, mặc sức là thế nào
“Đức” theo cách nói của người mình là đức độ, là cái tốt gây dựng được qua lối ăn ở với đời: ngay thẳng, thương người, giữ lời, không hại ai. Ông bà còn gọi cái vốn vô hình ấy là phúc đức, thứ không nhìn thấy nhưng nhiều người vẫn tin là có.
“Mặc sức mà ăn” là ăn thoải mái, không phải dè sẻn, không lo thiếu. Ghép lại thì nghĩa đen rất giản dị: người ăn ở có đức rồi sẽ không phải lo miếng ăn.
Chữ “ăn” đây chỉ chung sự sống, sự no đủ, chứ không riêng chuyện cơm nước.
Nghĩa bóng: cái đức nuôi người bền hơn của cải
Ý người xưa gửi vào đây là: chỗ dựa chắc nhất của một đời người không phải ruộng vườn hay tiền bạc, mà là cách sống. Của cải có thể mất trong một trận cháy, một vụ làm ăn hỏng; còn tiếng tốt và lòng quý mến của người khác thì khó mất hơn nhiều.
Người có đức, lúc gặp khó, thường có người sẵn lòng cho vay, có người đứng ra nói giúp. Cái họ hưởng chẳng có gì huyền bí, chính là quả của những việc tử tế đã làm trước đó. Nhiều nhà còn tin cái đức ấy để lại được cho con cháu, nên mới có nếp cha mẹ chịu thiệt phần mình để tích đức cho đời sau. Niềm tin ấy nằm sâu trong nếp nhà người Việt, nên nghe với sự trân trọng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, đừng đánh đổi cái đức lấy cái lợi trước mắt. Món hời có được bằng cách lừa người, làm hàng giả, quỵt công thợ thì no được một mùa, nhưng hỏng cả cái tiếng gây dựng bao năm. Một quán ăn cân đúng, tính đủ, giữ sạch bếp thì khách quay lại năm này qua năm khác; chỉ một lần gian dối bị bắt gặp là mất sạch.
Thứ nữa, đức phải đi liền với sức. Đây là chỗ dễ hiểu sai nhất: câu tục ngữ không hề bảo cứ hiền lành rồi ngồi không cũng có ăn. Ông cha vốn trọng việc làm lụng. Có đức mà lười thì vẫn đói như thường. Cái đức chỉ giữ cho công sức mình bỏ ra khỏi hoài phí và được người đời ủng hộ.
Cuối cùng, tích đức là việc hằng ngày, không phải làm một lần cho xong. Nó nằm ở chỗ trả đủ tiền công cho người làm thuê, không nói xấu sau lưng, giúp người mà không kể lể. Trong nhà, cách cha mẹ đối xử với ông bà, với hàng xóm là bài học đức con cái học được sớm nhất.
Những câu cùng ý
- Ở hiền gặp lành — niềm tin rằng người tử tế rồi sẽ gặp điều lành.
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — có đức vẫn phải chịu khó làm mới có ăn.
- Trâu chết để da, người ta chết để tiếng — thứ còn lại sau cùng của một đời người là cái tiếng.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, không rõ xuất xứ, không quy được cho ai; nghe để tham khảo và soi lại mình, chứ không phải một lời hứa chắc chắn. Ngày trước cả làng biết mặt nhau, ai ăn ở ra sao cả xóm đều rõ, nên tiếng tốt là cái vốn dùng được: đi vay, mua chịu, nhờ trông nhà đều trôi. Nay mua bán với người lạ qua mạng, người hiền lành tử tế vẫn bị lừa mất tiền như thường, mà bệnh tật, bão lụt thì chẳng chừa ai. Vậy nên đừng lấy giàu nghèo, may rủi mà đo cái đức của người khác. Phần còn nguyên giá trị là lời khuyên gốc: sống tử tế thì lòng mình yên, và người quanh mình cũng dễ chìa tay ra lúc mình ngặt.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
