Lúc trả lễ đám cưới, lúc biếu lại giỏ quà, lúc nhờ nhau một việc, người ta hay buột miệng: có đi có lại mới toại lòng nhau. Đây là câu thật thà, nói thẳng cái phép giữ cho quan hệ khỏi lệch.
Nghĩa đen từng chữ
“Có đi” là việc mình chủ động làm cho người ta: gửi quà, giúp một tay, đến dự đám, cho vay lúc túng. “Có lại” là phần đáp lễ của bên kia, không nhất thiết đúng thứ ấy, đúng lượng ấy, nhưng phải có.
Đáng để ý là hai chữ “toại lòng”. Người xưa không nói “mới công bằng”, mà nói toại lòng, tức là cái đích nằm ở chỗ hai bên đều thấy dễ chịu, chứ không phải ở phép tính cân bằng. Chữ “nhau” khép câu, nhắc rằng chuyện này hai chiều: không ai cho mãi, cũng không ai nhận mãi.
Nghĩa bóng: giữ cho quan hệ khỏi lệch
Nghe qua tưởng sòng phẳng đến lạnh lùng, nhưng người xưa nói thế vì họ thấy rõ: quan hệ lệch một chiều lâu ngày thì bên nào cũng mệt.
Người cứ cho mà chẳng bao giờ nhận lại dần sinh cảm giác bị lợi dụng. Người cứ nhận mà không có gì đáp lại thì mang mặc cảm mắc nợ, lâu ngày rồi tránh mặt. Nhiều tình bạn, nhiều mối họ hàng nhạt đi không phải vì xích mích, chỉ vì lệch mãi về một phía.
Cho nên cái “lại” đây không phải trả nợ, mà là cách người nhận giữ lấy tư thế ngang hàng. Nấu nồi chè mang sang biếu bà hàng xóm từng trông nhà giúp, chở con giúp người bạn từng chở con mình, những việc nhỏ ấy làm cả hai bên đều nhẹ lòng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Biết nhận thôi chưa đủ, phải biết đáp lại. Lắm người vô tâm không phải vì xấu bụng, mà vì quen được giúp, quen được nhường đến mức không còn thấy đó là ơn. Thỉnh thoảng nên ngồi kiểm lại: mấy năm nay ai đã đỡ mình, mình đã làm được gì cho họ chưa.
Đáp lại không có nghĩa là ngang giá. Người khá giả giúp mình một khoản lớn thì khó lòng trả bằng khoản tương đương, nhưng có thể đáp bằng thứ khác: có mặt lúc họ cần, giữ lời đã hứa. Người tử tế chẳng ai chờ nhận đúng bằng cái đã cho.
Nhưng đừng biến phép qua lại thành sổ nợ. Giúp ai một việc là ghi nhớ để đòi, chưa được đáp thì trách móc, ấy là hiểu sai hai chữ toại lòng. Ở chỗ làm cũng vậy: ai cũng nhờ vả mà không bao giờ đưa tay ra khi đồng nghiệp cần thì vài tháng sau không còn ai muốn giúp. Dạy con thì dạy sớm: được bạn cho quà thì hôm sau mang chia lại, được người lớn giúp thì biết cảm ơn.
Những câu cùng ý
- Ăn quả nhớ kẻ trồng cây — hưởng thành quả thì nhớ người đã bỏ công.
- Một miếng khi đói bằng một gói khi no — nhớ ơn theo lúc mình được giúp, không theo giá món quà.
- Qua cầu rút ván — kẻ xong việc rồi cắt đường người đã giúp mình.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng, đúc từ nếp sống làng xóm, không rõ xuất xứ. Nghe để tham khảo, chứ có chỗ nay đã khác xưa. Ngày trước cả xóm đổi công gặt cho nhau, ai vắng một buổi là cả xóm biết, phép qua lại đo được từng ngày. Nay nhiều nhà ở chung cư còn không biết mặt hàng xóm, bạn bè mỗi người một tỉnh, mừng cưới chuyển khoản rồi cả năm không gặp; đo kiểu cũ thành ra khập khiễng. Phần vẫn đúng là cái lõi: đừng để một người gánh mãi phần chăm sóc, còn đo bằng cách nào thì tùy thời mà liệu.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
