Nghe ai kể chuyện mà cứ nhảy cóc, bỏ mất khúc giữa thì người nghe sốt ruột; nhìn một việc làm dở dang bỏ đó thì người ngoài phát ngán. Cái ngược lại với hai cảnh ấy, người mình gọi gọn trong bốn chữ: có đầu có đuôi.
Nghĩa đen bốn chữ
Đầu với đuôi là hai đầu mút của một con vật. Con cá có đầu có đuôi mới là con cá nguyên; cắt mất một khúc thì thành khúc cá, không còn là con cá nữa. Người xưa lấy luôn hình ảnh quen mắt ấy làm thước đo cho sự nguyên vẹn.
Từ con vật, cách nói lan sang mọi thứ có chiều dài: khúc sông có đầu nguồn có cửa sông, câu chuyện có mở có kết. Thiếu một trong hai đầu thì là cụt, là dở dang.
Nghĩa bóng: ba cách người ta dùng
Thứ nhất là chuyện nói năng. “Cháu kể lại cho có đầu có đuôi xem nào” nghĩa là kể từ chỗ bắt đầu, theo thứ tự, không bỏ sót khúc quan trọng, để người nghe hiểu chứ không phải ngồi đoán.
Thứ hai là chuyện làm lụng. Người làm có đầu có đuôi là người đã nhận thì làm tới nơi, bàn giao đàng hoàng, dọn sạch chỗ mình vừa làm. Ngược lại là kiểu bỏ ngang, để người khác chạy theo thu vén.
Thứ ba là cách ăn ở. Chỗ này gần với “có trước có sau”: đối đãi với người ta thì giữ trọn tình từ lúc thuận lợi đến lúc khó khăn.
Bài học và cách dùng hôm nay
Phần kết mới định giá cả việc. Làm tốt chín phần mà phần cuối bỏ bê thì tiếng để lại vẫn là làm ẩu. Vậy nên công sức dồn cho khúc đuôi, tức là nghiệm thu, dọn dẹp, bàn giao, chẳng phí đi đâu cả. Lúc nghỉ việc hay chuyển chỗ cũng thế: bàn giao cho đủ, để lại đầu mối. Cách một người ra đi nói về họ nhiều hơn cách họ đến.
Kể có đầu có đuôi còn là cách tôn trọng người nghe. Một tin nhắn cụt lủn kiểu “xem giúp cái này” sẽ kéo theo dăm bảy lượt hỏi lại; nói rõ việc gì, đang đến đâu, cần làm gì, hạn bao giờ thì đỡ cho cả hai bên.
Trong nhà, dạy con làm gì cũng có đầu có đuôi là dạy một nếp: chơi xong thì cất đồ, ăn xong mang bát xuống bếp, mượn của bạn thì trả tận tay. Còn với người ơn cũ, giữ cho trọn đôi khi chỉ là một cuộc điện thoại hỏi thăm lúc họ chẳng còn giúp được gì cho mình nữa. Chỗ ấy tình nghĩa mới lộ ra thật.
Những câu cùng ý
- Đầu voi đuôi chuột — mặt trái, chê việc mở đầu to tát mà kết thúc lèo tèo.
- Ăn cháo đá bát — kẻ hưởng xong rồi quay lưng, tức là sống thiếu hẳn cái đuôi.
- Nói có sách, mách có chứng — nói rành mạch, có căn cứ.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này truyền miệng mà thành, không gắn với tích truyện nào, không quy được cho ai. Nghe để tham khảo, đừng lấy làm khuôn cứng, vì mực thước “đủ đầu đủ đuôi” cũng đổi theo thời. Ngày trước ngồi giữa sân kể một chuyện làng, càng kể chậm rãi từ gốc càng được khen. Nay nhắn cho nhau trong lúc đang làm, người ta lại mong một dòng gọn: việc gì, cần gì, bao giờ; kể dông dài từ đầu chí cuối có khi thành phiền. Cái lõi thì vẫn nguyên, ấy là đừng để người nghe phải đoán và đừng để việc mình làm dở dang cho người khác gánh.
