Cái cây ngoài đầu bờ, chỗ trống hoác không có gì che, thường là cây gân guốc nhất; cây yếu không sống nổi ở đó. Người xưa nhìn vậy mà nói: có cứng mới đứng đầu gió. Một câu vừa khen, vừa cảnh báo.
Nghĩa đen: đầu gió là chỗ không có gì che
“Đầu gió” là phía gió thổi tới trước nhất, chỗ đón trọn luồng gió chưa bị vật gì cản. Ở làng quê, đó là bờ đê, là cây cau đứng lẻ ngoài ngõ, là mái nhà ngoài cùng của xóm.
Chỗ ấy thoáng, nhìn được xa, đón được nắng. Nhưng phải trả giá bằng việc gánh trọn sức gió. Mùa bão, thứ gãy đầu tiên bao giờ cũng là thứ ở đầu gió. Chỉ cây gốc sâu thân dẻo mới trụ lại được. Cứng đây không phải cứng đơ dễ gãy, mà là vững: có nền, có rễ, có sức chịu.
Nghĩa bóng: chỗ nổi bật thì nhiều gió
Sang chuyện người, đầu gió là những chỗ phơi ra trước mắt thiên hạ: người đứng đầu một nhóm, người nhận việc khó nhất, người dám nói khác đám đông. Còn gió là lời ra tiếng vào, là trách nhiệm, là hậu quả khi sai.
Câu này nói hai chiều. Chiều khen: ai trụ được ở đó hẳn có thực lực, vì kẻ rỗng không đứng nổi, như ông bà vẫn chê “thùng rỗng kêu to”. Chiều nhắc: đừng ham chỗ đầu gió khi mình chưa đủ cứng. Nhận một chức, một việc lớn quá sức mình thì cái đến trước không phải là vinh, mà là sự lung lay. Câu “cây cao gió cả” cũng một ý ấy.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, thực lực phải đi trước chỗ ngồi. Người ta hay muốn có chức trước rồi học sau; gió thì không đợi ai chuẩn bị. Chắc hơn cả là làm tốt hơn chỗ mình đang đứng một bậc, để lúc bị đẩy ra đầu gió thì phần cứng đã sẵn.
Thứ hai, cứng không phải là trơ. Cây trụ được trước bão là cây dẻo, ngả theo gió rồi bật lại, chứ không phải khúc gỗ khô. Người vững cũng thế: nghe được lời chê, đổi được cách làm, nhưng không đổi cái gốc của mình.
Thứ ba, chưa đủ cứng thì cũng đừng vội tự trách. Có lúc nên đứng phía khuất mà học nghề, tích vốn. Đứng khuất gió không phải hèn, đó là lúc bồi rễ.
Ở chỗ làm, người vừa lên trưởng nhóm hay ngạc nhiên vì cái ập tới: bị hỏi trách nhiệm khi nhóm sai, bị đem so với người trước. Đó chính là gió. Hàng quán cũng vậy: đông khách lên thì một lỗi nhỏ cũng bị nói to; nhà nào làm chắc phần chất lượng từ hồi còn vắng mới hưởng được cái thoáng ấy.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, không rõ có từ bao giờ, cũng không quy được cho ai. Nghe để tham khảo, và cũng nên soi lại cho hợp thời. Ngày trước cả làng chỉ dăm người phải đứng chỗ đầu gió, muốn tránh thì tránh được, cứ lui về sau lũy tre. Nay một câu đăng lên điện thoại là cả nghìn người lạ nhìn thấy ngay trong buổi tối; gió tới trước khi người ta kịp cứng. Vậy nên phần “bồi rễ rồi hẵng ra” vẫn đúng, còn phần “muốn khuất là khuất được” thì nay khó hơn xưa nhiều.
