Một thỏi sắt thô đem mài mãi thì thành cây kim khâu. Ông bà lấy ngay chuyện ấy ra để nói về sự bền chí, và câu nói theo người ta từ trang vở đầu đời cho tới lúc đi làm.
Nghĩa đen: từ thỏi sắt đến cây kim
Sắt là thứ thô, cứng, cầm lên chỉ thấy nặng tay. Cây kim khâu thì ngược hẳn: mảnh như cọng cỏ, một đầu nhọn hoắt, một đầu có lỗ xâu chỉ bé xíu.
Nối hai đầu ấy chỉ có mỗi một việc: mài. Mài là việc chán nhất đời. Mỗi lần đưa tay, thỏi sắt hao đi một chút bụi mà mắt thường không nhìn ra. Nhưng chỗ hao đi ấy không mất, nó cộng dồn lại, cho tới lúc hình cây kim hiện ra. Hai chữ nặng nhất trong câu là “công” và “ngày”: công là sức bỏ ra đều đặn, ngày là thời gian. Thiếu vế nào cũng hỏng.
Nghĩa bóng: việc lớn làm bằng những ngày nhỏ
Thỏi sắt đây là những việc khó ai cũng gặp: học một thứ tiếng, thạo một nghề, bỏ một tật xấu. Nhìn cả cục thì việc nào cũng to đến phát nản. Cây kim là kết quả cuối, gọn và sắc, người ngoài chỉ thấy khi nó đã xong.
Chỗ người xưa muốn nhắc là quãng giữa. Không ai đi thẳng từ sắt sang kim, phải qua vô số ngày chưa thấy gì. Chính quãng ấy loại bớt người. Bỏ dở ở đó thì sắt vẫn hoàn sắt, công mài coi như đổ sông đổ biển. Ông bà còn nói “có chí thì nên”, “nước chảy đá mòn”, “kiến tha lâu đầy tổ”, đều một mạch ý ấy cả.
Nhưng câu nói là “có công”, chứ không phải cứ mài bừa. Mài phải đúng cách, thỉnh thoảng ngó lại xem mình làm có trúng không. Bền chí mà không chịu nhìn lại thì chỉ là bướng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Đừng lấy cảm giác làm thước đo. Mấy tuần đầu tiến bộ quá nhỏ để thấy; cứ đếm số buổi mình thật sự ngồi vào bàn. Làm đều thắng làm dữ: mỗi ngày nửa giờ trong hai năm đi xa hơn nhiều so với quần quật một tuần rồi bỏ bẵng ba tháng. Ba mươi từ mới một tuần nghe chẳng đáng gì, một năm đã hơn nghìn rưỡi từ.
Và phải chọn đúng thỏi sắt trước khi mài, vì một đời người mài được vài cây kim là nhiều. Dạy con cũng vậy: đừng chỉ khen điểm cao, khen cả việc con đã ngồi đủ buổi, tập lại bài đàn khó thêm một lần. Trẻ được khen vì bền bỉ thì giữ được sự bền bỉ.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, không rõ ai nói đầu tiên, cũng không có mốc nào đáng tin. Nghe để tham khảo thôi, vì có chỗ nay đã khác. Ngày trước người chịu khó luyện chữ cho đẹp để chép sổ sách thuê thì sống được cả đời bằng nghề ấy; nay sổ sách gõ vào máy, mài mấy cũng không ra cây kim nào. Phần vẫn còn đúng là chuyện cộng dồn: cái nhỏ lặp đủ lâu thì thành cái lớn. Còn mài gì, mài bao lâu, phải tự nhìn thời mình mà liệu.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
