Câu ca dao này không trách ai, cũng không kể công. Nó chỉ ghi lại thật gọn hai gánh nặng đè lên vai người phụ nữ trong nếp nhà xưa.
Có con phải khổ vì con
Có chồng phải gánh giang sơn nhà chồng
Nghĩa đen từng chữ
Vế đầu nói cái khổ vì con: mang nặng đẻ đau, thức đêm dỗ con, con ốm thì lo, con lớn lại lo học hành, dựng vợ gả chồng. Chữ “phải” không phải oán trách, mà là chuyện đương nhiên: đã có con thì phần cực ấy tự nó tới.
Vế sau nặng hơn. “Giang sơn” vốn chỉ núi sông, chỉ cả một cơ đồ; đem chữ lớn ấy đặt vào việc nhà nghe vừa trang trọng vừa chua chát. Cô gái về làm dâu lo gần hết việc của một nhà không phải nơi mình sinh ra: cơm nước, đồng áng, phụng dưỡng cha mẹ chồng, giỗ chạp, họ hàng. Chữ “gánh” gợi đúng tư thế: một mình một đôi quang mà đi.
Tiếng thở dài của người gánh phần nặng nhất
Người xưa không hối tiếc vì đã có con, có chồng. Họ nói chuyện khác: theo cách phân vai của xã hội cũ, người phụ nữ mặc nhiên nhận phần việc nhiều nhất mà được kể công ít nhất. Việc ấy làm trong bếp, ngoài vườn, giữa đêm, toàn chỗ không ai nhìn thấy. Gọi việc nhà chồng là “giang sơn” chính là cách đòi lại sự công nhận: việc tôi làm không nhỏ đâu. Cũng phải nói cho rõ, đó là lối sắp đặt của một thời đã qua, chứ nuôi con vốn không phải phần riêng của người mẹ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Việc không ai nhìn thấy vẫn là việc. Bữa cơm dọn sẵn, chồng áo gấp gọn đều có người bỏ sức ra. Gánh nặng thì nên chia chứ đừng chỉ đem ra khen: khen một câu “chịu thương chịu khó” rồi để người ta làm một mình thì chẳng đỡ được cân nào. Ông bà vẫn nói “của chồng công vợ”, “thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn”, ý đều là gánh chia đôi thì nhẹ. Trong nhà cứ chia cho rành mạch: ai đưa đón con, ai đi chợ, ai trông ông bà. Dạy con thì cho cả con trai lẫn con gái cùng nấu cơm, quét nhà, để lớn lên chúng không mặc định việc nhà là phần của riêng ai.
Đôi lời về câu này
Đây là câu truyền miệng, không rõ ai đặt, không rõ có từ bao giờ; nghe để tham khảo, soi lại nếp nhà mình, chứ đừng coi là khuôn phải theo. Có chỗ nay đã khác hẳn: hồi ấy lấy chồng là về ở hẳn bên nhà chồng, một mình lo cả họ; nay nhiều đôi ra ở riêng, hai vợ chồng cùng đi làm ăn lương, chồng đưa con đi học buổi sáng, vợ đón buổi chiều. Cái “giang sơn” gánh một mình vì thế đã nhẹ đi nhiều. Phần còn đúng là lời nhắc: nhà nào cũng có người đang gánh phần nặng nhất, và phần ấy chia được.
