Ít có câu nào ngắn mà được nhắc nhiều như “Có chí thì nên”. Bốn tiếng ấy theo người ta từ lúc tập viết cho tới khi ra đời bươn chải.
Nghĩa từng chữ
“Chí” là cái ý muốn đã định hình rõ: đã chọn hướng và quyết đi tới cùng. Chí khác với thích. Thích là cái đến rồi đi, hôm nay thấy hay thì làm, mai chán thì bỏ. Chí là thứ còn giữ được cả khi đã hết hứng, khi trời mưa, khi mệt, khi chẳng ai nhìn.
“Nên” trong tiếng Việt cũ là thành hình, thành ra một cái gì trọn vẹn: nên người, nên nhà nên cửa, nên vợ nên chồng, nên nghiệp. Vậy nghĩa mặt chữ giản dị lắm: hễ có chí bền thì việc sẽ thành hình. Người xưa không nói “có chí thì giàu”, mà nói “nên” — một chữ nhẹ hơn nhưng rộng hơn, bao được cả nên người lẫn nên việc.
Người xưa thật sự muốn nói gì
Đọc kỹ thì câu này không hứa cứ cố là được tất. Nó nói cái cần, chứ không nói cái chắc. Trong ngần ấy thứ làm nên kết quả — khiếu, cảnh nhà, may rủi, người đỡ đần — thì chí là phần duy nhất nằm trong tay mình, mà cũng là phần hay bị bỏ quên nhất.
Ở đây có một cách nhìn rất công bằng. Không ai chọn được nơi mình sinh ra, chọn được cha mẹ giàu nghèo. Nhưng ai cũng chọn được chuyện mình có đứng dậy làm tiếp hay không. Nói “có chí thì nên”, ông bà đang trao lại cho lớp sau chỗ dựa mà cái nghèo không lấy đi được.
Bài học và cách dùng hôm nay
Chí đo bằng thời gian chứ không đo bằng lúc hăng. Ai cũng có lúc quyết tâm dữ dội, thường là đầu năm hoặc sau một cú vấp. Cái khó không phải bắt đầu mạnh mà là còn làm khi hứng đã nguội.
Chí cũng phải bám vào một việc cụ thể. Nói “tôi quyết đổi đời” thì sáng mai chẳng biết làm gì; nói “mỗi tối học một giờ” thì có việc để làm ngay. Trong nhà, thay vì khen con thông minh, hãy khen con đã ngồi lại làm cho xong — đứa trẻ được khen vì bền bỉ sẽ tin rằng cố gắng có ích.
Đôi lời về câu này
Câu này là của chung, ông bà truyền miệng lại, không rõ ai nói đầu tiên, nên nghe để tham khảo chứ đừng cầm nó đi mắng người khác. Có đúng có sai tuỳ thời. Ngày trước một người thường theo một nghề tới già, giữ chí là giữ đúng một việc cho tới cùng. Bây giờ có người bỏ nghề đã làm mười năm để học lại nghề khác, xóm giềng nhìn vào bảo là cả thèm chóng chán, mà thật ra họ vẫn giữ nguyên cái đích, chỉ đổi đường đi vì đường cũ đã tắc. Có chí không có nghĩa là cứng đầu.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
