Tục ngữ mình có nhiều câu nói về sự cố gắng, nhưng ít câu phân biệt rạch ròi các kiểu cố gắng như câu này: “Có chí làm quan, có gan làm giàu”. Tám tiếng mà vẽ ra hai lối lập thân, lại chỉ đúng thứ mà mỗi lối đòi ở người đi.
Nghĩa đen: hai lối đổi đời của người xưa
Ngày trước, muốn ra khỏi cảnh chân lấm tay bùn thì chỉ có mấy đường. Đường thứ nhất là học. Học để thi, thi đỗ thì ra làm quan. Đường ấy dài đằng đẵng, có khi mười năm, hai mươi năm đèn sách, trượt rồi lại chờ khoa sau. Nó không đòi liều lĩnh, nó đòi chí: ý chí bền, chịu ngồi yên một chỗ làm mãi một việc mà chưa thấy kết quả.
Đường thứ hai là buôn bán. Người đi buôn phải bỏ vốn trước, đi đường xa, ôm hàng chờ giá, chịu chuyến lãi chuyến lỗ trắng. Đường ấy không đòi ngồi lâu, nó đòi gan: dám quyết, dám chịu rủi, dám mất.
Chí và gan vì thế không phải hai cách gọi của một thứ. Chí là sức bền theo chiều dài. Gan là sức chịu theo chiều sâu của cái rủi.
Nghĩa bóng: chọn đường nào thì phải có đúng cái đường ấy đòi
Câu tục ngữ không xếp hạng hai lối, cũng không bảo lối nào cao quý hơn. Nó chỉ nói một lẽ: mỗi đích có cái giá riêng, mà cái giá ấy trả bằng phẩm chất chứ không trả bằng ước muốn.
Ai chọn đường tay nghề thì phải chịu một quãng dài lặng lẽ, kết quả tới rất chậm. Ai chọn đường làm ăn thì phải chịu có lúc mất tiền, mất mặt, phải quyết khi chưa biết đủ. Thiếu gan thì cả đời chỉ ngồi tính toán rồi để dịp trôi qua; thiếu chí thì nhảy hết chỗ này sang chỗ khác, chẳng nghề nào tới nơi.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, phải biết đích của mình đòi thứ gì. Nhiều người hỏng việc không phải vì lười, mà vì dùng sai loại cố gắng. Người muốn thành thợ giỏi thì thứ quyết định là độ bền. Người mở quán, mở xưởng thì thứ quyết định là chịu được mấy tháng lỗ đầu.
Thứ hai, gan không phải là liều. Người có gan đã lường trước phần mất, biết mất tới đâu thì mình vẫn sống được, rồi mới xuống tiền. Người liều thì không hề tính phần mất. Lúc quyết trông hai người giống nhau, lúc thua mới lộ ra khác hẳn.
Thứ ba, chí và gan đều rèn được chứ không phải trời cho. Chí rèn bằng cách làm xong những việc nhỏ đã hứa với chính mình, ngày này qua ngày khác. Gan rèn bằng cách quyết những việc rủi ro nhỏ trước, quen dần với cảm giác mất, rồi mới bước sang việc lớn. Trong nhà cũng vậy: có đứa trẻ ngồi được hàng giờ với quyển sách, có đứa hiếu động, thích thử, dạn người. Việc của cha mẹ là nhận ra con mạnh ở chí hay ở gan rồi bồi thêm phần còn thiếu, thay vì cứ so con mình với con nhà người ta.
Những câu cùng ý
- Có công mài sắt có ngày nên kim — nói phần “chí”: bền bỉ thì việc khó cũng xong.
- Một nghề cho chín còn hơn chín nghề — nhắc người thiếu chí đừng nhảy việc liên miên.
- Tham thì thâm — nhắc người thừa gan rằng liều quá thì mất cả vốn.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của người xưa, không rõ ai đúc kết và có từ bao giờ, nên cứ nghe để tham khảo, đừng lấy làm thước đo đời người. Có đúng có sai tuỳ thời. Cái sai dễ mắc nhất là đọc ngược câu này thành: ai chưa khá giả là tại thiếu chí, thiếu gan. Người xưa nói cái phần nằm trong tay mình, chứ đâu có phủ nhận vốn liếng, sức khoẻ, hay chuyện may rủi.
Một chỗ nữa nay đã khác hẳn: ngày trước hai lối ấy tách bạch, đã dùi mài đèn sách thì thôi buôn bán. Bây giờ người thợ giỏi mở lấy một cái xưởng nhỏ, người bán hàng phải học nghề cho tinh mới giữ nổi khách — trong một đời người thường phải xài cả chí lẫn gan, chỉ khác là mỗi lúc cần một thứ nhiều hơn.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
