Có những thứ mất rồi mới biết nó đáng giá bao nhiêu. Người xưa để lại một câu rất gọn mà rất buốt, đặt hai cảnh cạnh nhau rồi mượn một cây đàn hỏng nói nốt phần còn lại.
Còn cha còn mẹ thì hơn,
Không cha không mẹ như đờn đứt dây.
Nghĩa đen: cây đàn đứt dây thì thành cái gì
Đờn là cách gọi cây đàn theo giọng trong Nam. Cây đàn đứt dây nhìn bề ngoài vẫn nguyên: vẫn thùng đàn, vẫn cần, vẫn nước sơn. Chỉ có điều gảy lên thì không ra tiếng, tức là đã mất đúng cái làm nên nó.
Phép ví ấy chọn khéo lắm. Người xưa không nói mất cha mẹ như nhà cháy hay như cây đổ. Họ chọn cây đàn đứt dây, thứ nhìn bên ngoài vẫn ổn mà bên trong đã hỏng. Người mất cha mẹ vẫn đi làm, vẫn cười nói, vẫn sống bình thường trước mắt mọi người, chỉ có một chỗ trong lòng là không ngân lên được nữa.
Vế đầu còn đáng để ý ở chữ hơn. Không ai nói còn cha còn mẹ thì sung sướng, chỉ nói là hơn — một chữ rất chừng mực: nhà nào chẳng có cái khó riêng, nhưng khó thế nào thì còn cha mẹ vẫn hơn không.
Nghĩa bóng: chỗ dựa không nhìn thấy được
Điều bài ca dao muốn nói là cha mẹ giữ một chỗ không đong bằng tiền bạc. Người còn cha mẹ, dù đã lớn, dù chẳng nhờ vả gì, vẫn có cảm giác sau lưng mình còn một chỗ để lùi về. Cảm giác ấy ngày thường không hiện ra, mất rồi mới lộ ra khoảng trống.
Còn một điều ít người để ý: mất cha mẹ là mất luôn người cuối cùng nhớ mình hồi bé. Không còn ai kể được chuyện mình lúc lên ba, không còn ai bênh mình vô điều kiện. Sợi dây nối với thuở nhỏ của chính mình đứt ở chỗ đó.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, quý cái mình đang có lúc nó còn bình thường. Câu ca dao truyền lại là để người còn cha mẹ mượn nỗi mất của người khác mà tỉnh ra sớm.
Thứ hai, đừng để giận nhau kéo dài. Nhiều người con giận cha mẹ vì chuyện cũ, im lặng năm này sang năm khác, đợi bên kia làm lành trước. Dây đàn có thể đứt bất cứ lúc nào, mà khi ấy thì chẳng còn ai để mà giận nữa.
Thứ ba, biết cư xử với người đã mất cha mẹ. Ta hay an ủi nhau bằng câu bảo thôi cố mà quên đi. Thật ra cái người ta cần không phải là quên, mà là được nhắc tới người đã khuất một cách bình thường: hỏi thăm ngày giỗ, nhắc một kỷ niệm về cụ.
Việc cụ thể nhất là dành thời gian có mặt. Không phải mua gì to tát, chỉ là về ăn bữa cơm, ngồi nghe cha mẹ kể chuyện, đưa các cụ đi khám. Người trẻ hay nghĩ mình còn nhiều thì giờ, nhưng thử tính số lần còn gặp cha mẹ theo cái nhịp về nhà hiện nay, con số ấy thường nhỏ đến giật mình.
Những câu cùng ý
- Mồ côi cha ăn cơm với cá, mồ côi mẹ lót lá mà nằm — nói cái thiệt thòi riêng của người mất mẹ.
- Con có cha như nhà có nóc — nhắc chỗ che chở mà người cha tạo ra.
- Mẹ già như chuối chín cây — nhắc rằng thời gian còn cha mẹ ngắn hơn ta tưởng.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt và có từ bao giờ, nên xin đọc như một lời nhắc để tham khảo, đừng đọc thành lời phán về đời ai. Có chỗ nay đã khác xưa. Ngày trước đứa trẻ mất cha mẹ gần như mất luôn chỗ nương thân, sách vở phải bỏ giữa chừng. Bây giờ vẫn còn cái hụt trong lòng, nhưng quanh đứa trẻ đã có trường lớp, có bà con, có xóm giềng chung tay, và biết bao người mồ côi vẫn dựng nên nếp nhà tử tế. Câu này là để nhắc người đang còn cha mẹ, chứ không phải để đoán trước phần đời của người đã mất.
