Người xưa hay lấy chuyện bếp núc ra dạy chuyện đời, và “Có bột mới gột nên hồ” là một câu như thế. Nó thường được thốt ra khi ai đó bị đòi làm một việc mà trong tay chẳng có gì: vừa là lời phân bua, vừa là một nhận xét rất thật.
Nghĩa đen: không có bột thì lấy gì mà quấy
“Hồ” đây là thứ hồ dán, hồ quấy loãng nấu từ bột gạo hay bột sắn, dùng để dán giấy, hồ vải, hồ sợi khi dệt. Muốn có hồ thì phải có bột, đổ nước vào rồi khuấy trên bếp cho sánh lại. Chữ “gột” chỉ cái động tác khuấy ấy.
Cả câu tả một lẽ ai cũng từng thấy: có nguyên liệu trước, có thành phẩm sau. Không bột thì người khéo tay mấy, khuấy cả buổi cũng chỉ được nồi nước lã.
Nghĩa bóng: phải có cái vốn thì mới làm nên chuyện
Chữ “bột” trong nghĩa bóng là cái vốn ban đầu của một người, một việc. Vốn ấy có thể là tiền, là vật liệu, là đồ nghề; nhưng thường hơn cả là vốn nghề: cái biết, tay nghề, kinh nghiệm góp nhặt được. Thợ không có đồ nghề, người viết không có tư liệu, đều là cảnh không có bột.
Câu này vì thế có hai chiều. Một chiều nhắc: muốn có kết quả thì lo cái đầu vào trước, đừng đòi thành phẩm khi tay trắng. Chiều kia bênh người làm: đừng trách thợ khi chính mình không đưa đủ thứ họ cần.
Có một chỗ dễ hiểu lệch. Câu nói bột là cái cần, chứ không nói bột là đủ. Có bột mà không biết gột thì hồ vẫn vón cục hoặc khê.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, trọng cái khâu chuẩn bị. Nhiều việc hỏng không phải lúc đang làm mà từ lúc chưa làm: thiếu vật tư, thiếu tin tức, thiếu người biết việc. Bột đã đủ và đúng thì phần gột nhẹ đi trông thấy.
Thứ hai, chịu khó tích cái bột của riêng mình. Với người đi làm, bột chính là tay nghề. Mỗi lần làm hỏng rồi rút kinh nghiệm, mỗi việc luyện cho thành thạo đều là một nắm bột cất vào chum. Đến khi có dịp, người sẵn bột mới nắm được, người tay không chỉ đứng nhìn.
Thứ ba, đừng đòi hỏi vô lý ở người khác. Giao việc mà không giao đủ thứ để làm, rồi trách người ta kém, thì khác gì bắt người ta gột hồ bằng nước lã. Trong nhà cũng vậy: muốn con dạn dĩ trước đám đông thì phải cho con cơ hội nói, muốn con biết tiêu tiền thì phải cho con cầm tiền. Chẳng trao cho con trải nghiệm nào rồi lại chê con vụng thì thật không công bằng.
Những câu cùng ý
- Nước lã mà vã nên hồ — vế ngược lại, khen người tay trắng mà dựng được cơ nghiệp.
- Ruộng bề bề không bằng nghề trong tay — cái vốn quý nhất vẫn là tay nghề.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — ngoài nguyên liệu còn cần công phu bền bỉ.
- Muốn ăn thì lăn vào bếp — muốn có ăn thì tự bắt tay lo liệu từ đầu.
Đôi lời về câu này
Đây là kinh nghiệm dân gian truyền miệng, không rõ ai nói đầu tiên và có từ bao giờ, nên nghe để tham khảo thôi, có đúng có sai tuỳ việc. Cái sai hay gặp nhất là lấy câu này ra làm cớ ngồi đợi: đợi đủ vốn, đợi đủ đồ, đợi học xong đã rồi mới bắt đầu, mà đợi mãi thì thôi luôn. Với lại thứ gọi là “bột” nay đã khác xưa nhiều. Ngày trước muốn học một nghề phải xin vào làm không công cho người ta dăm năm mới được chỉ. Bây giờ nhiều việc chỉ cần cái điện thoại là xem được người trong nghề làm từng bước. Nắm bột đầu tiên vì thế rẻ đi rất nhiều, cái đắt còn lại là công gột.
