Có những câu người xưa để lại không dạy ta phải làm gì, chỉ tả lại con người đúng như nó vốn thế. “Có bệnh thì vái tứ phương” là một câu như vậy: sáu chữ mà ghi đúng cảnh một người đang lo tới mức không còn giữ nổi sự tỉnh táo thường ngày.
Nghĩa đen: vái khắp bốn phương
“Vái” là chắp tay cúi lạy, cử chỉ cầu xin quen thuộc trong đời sống tín ngưỡng của người mình. “Tứ phương” là bốn phương đông, tây, nam, bắc, tức khắp mọi hướng, không sót hướng nào.
Ghép lại là hình ảnh người nhà có bệnh nặng: hết vái hướng này lại quay sang hướng khác, ai mách gì cũng làm theo. Chi tiết đắt nhất nằm ở chữ “tứ phương”. Vái một hướng là còn có chỗ tin; vái đủ bốn hướng nghĩa là không còn biết đặt lòng tin vào đâu nữa.
Nghĩa bóng: khi người ta mất chỗ dựa
Người xưa dùng câu này cho mọi cảnh bí, không riêng chuyện ốm đau. Người làm ăn thua lỗ nặng, người mắc oan, người mất phương hướng đều dễ rơi vào cảnh vái tứ phương: bám lấy bất cứ lối thoát nào có người chỉ cho.
Đáng chú ý là giọng của câu: không chê trách, không lên giọng khuyên bảo, nghe ra rất thương. Ông bà hiểu vào cảnh ấy thì ai cũng vậy, cuống quýt thế là chuyện rất người. Nhưng trong cái thương ấy vẫn có một lời nhắc: người đã cuống thì khó phân biệt phải trái, mà người khó phân biệt thì dễ bị lợi dụng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là thương và hiểu người đang hoảng. Nhà có người bệnh nặng, người thân thường làm cả những việc mà ngày thường họ cho là không đâu. Trách móc lúc ấy chẳng ích gì. Nên ngồi lại bên cạnh, giúp họ giữ một phần bình tĩnh và cùng nhau quyết định. Chuyện thắp nén hương, đi lễ cầu bình an cho người nhà là nếp đã có từ lâu, ai theo cũng là quyền của người ta.
Sau nữa, phải nói cho rõ: ốm đau thì việc chữa trị phải theo thầy thuốc. Đưa người bệnh tới cơ sở y tế, nghe bác sĩ khám và hướng dẫn, đó là phần không gì thay được. Ai mách thuốc gì, cách gì, cũng nên hỏi lại bác sĩ đang theo dõi người bệnh trước khi làm theo. Hỏi vậy không phụ lòng tốt của người mách, chỉ là để tránh cái hại mà người ngoài nghề khó lường.
Cuối cùng là lo từ lúc chưa có chuyện: giữ giấy tờ khám chữa gọn một chỗ, biết bệnh viện gần nhà ở đâu, lo cho đủ thẻ bảo hiểm y tế. Việc nhỏ cả, nhưng đến lúc gấp thì biết đi đâu trước, hỏi ai trước.
Những câu cùng ý
- Phòng bệnh hơn chữa bệnh — lo từ sớm thì đỡ phải chạy chữa trong hoảng loạn.
- Chết đuối vớ được cọc — tả cùng một cảnh bám víu của người lâm nguy.
- Ăn được ngủ được là tiên — nhắc cái quý của sức khoẻ lúc còn đang bình thường.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng của người xưa, không rõ ai đặt và có từ bao giờ, nên hãy xem là một lời tả lòng người để tham khảo. Có chỗ nay đã khác xưa. Ngày trước trong làng chỉ có ông lang với vài lời mách của hàng xóm, nên “tứ phương” cũng gói gọn trong mấy nhà. Bây giờ gõ tên một chứng bệnh là hiện ra hàng nghìn lời khuyên của người lạ, kèm không ít lời rao bán. Vái tứ phương kiểu ấy dễ hơn xưa nhiều mà cũng dễ lạc hơn xưa nhiều. Phần đáng giữ của câu là chỗ hiểu và thương người đang lo; còn chỗ dựa thì nên chọn cho chắc một nơi.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
