Ca dao trào phúng của ta hay mượn chuyện loài vật để nói chuyện người. Chỉ hai con vật, hai câu đối đáp là xong một màn, mà nghe xong ai cũng thấy thấp thoáng bóng người quen.
Chuột chù chê khỉ rằng hôi
Khỉ mới trả lời: cả họ mày thơm
Nghĩa đen: hai con vật đấu khẩu
Muốn hiểu cái cười của câu này thì phải biết con chuột chù: con vật nhỏ, mõm nhọn, hay lủi trong xó bếp, nổi tiếng ở đúng một điểm là mùi của nó nặng tới mức người mình lấy luôn nó làm chuẩn khi nói chuyện hôi hám. Vậy mà chính nó lại lên tiếng chê con khỉ là hôi. Cái trái khoáy bày ra ngay từ dòng đầu, chưa cần ai giải thích người nghe đã bật cười.
Dòng sau là câu đáp của khỉ. Khỉ không cãi, không phân bua, chỉ buông một câu nghe như khen: cả họ mày thơm. Ai cũng hiểu ngược lại. Đó là lối nói mỉa rất quen, khen mà thực ra là chê, mà chê kiểu ấy còn nặng hơn mắng thẳng.
Nghĩa bóng: chê người mà quên soi lại mình
Câu ca dao nhắm vào một thói rất phổ biến: cái dở của người thì thấy rõ mồn một, cái dở của mình thì không thấy. Chuột chù chỉ ngửi được mùi của kẻ khác, còn mùi của chính nó thì quen tới mức không nhận ra nữa.
Đáng ngẫm ở chỗ người hay chê thường tin chắc mình đúng. Họ chỉ thiếu một bước: quay lại nhìn mình trước khi mở lời. Ở lâu trong cái nếp của mình thì khó thấy cái dở của mình, y như con chuột chù đã quen mùi.
Khỉ thì không nổi nóng, chỉ nói một câu nhẹ tênh mà kẻ nghe phải câm. Người xưa chuộng lối ấy: thắng bằng sự tỉnh táo và chút hóm hỉnh, chứ không thắng bằng to tiếng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Rõ nhất là hãy nhìn lại mình trước khi chê ai. Chỉ cần tự hỏi mình có sạch chuyện ấy không, phần lớn lời chê sẽ tự nhẹ đi, hoặc chẳng cần nói ra nữa.
Thứ hai, chuột chù buông một câu mà nhận lại câu mỉa dính tới cả họ. Lời chê nào cũng kéo theo lời đáp, mà lời đáp ấy thì mình không chọn được.
Ở chỗ làm, cảnh này diễn ra suốt: người hay đi muộn nhất lại phàn nàn giờ giấc của đồng nghiệp, người làm ẩu lại chê báo cáo người khác sơ sài. Trong nhà cũng vậy, ngày nào cũng có tiếng chê bai hàng xóm thì đứa trẻ ngồi đó coi đấy là cách bình thường để nói về người.
Những câu cùng ý
- Chó chê mèo lắm lông — cũng là cảnh kẻ đầy tật đi chê tật của người.
- Việc người thì sáng, việc mình thì quáng — chuyện thiên hạ thì tỏ, chuyện mình thì mờ.
- Vụng múa chê đất lệch — dở của mình lại đổ cho hoàn cảnh, cho người.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt và có từ bao giờ, nên cứ nghe để soi lại mình, đừng coi là khuôn đúng cho mọi cảnh. Có chỗ nay đã khác. Câu đáp của khỉ nghe rất hả dạ, nhưng nó lôi cả họ nhà người ta vào chuyện của riêng một người. Ngày trước lời qua tiếng lại kiểu ấy tan theo buổi chợ; bây giờ một câu mỉa gõ lên mạng thì nằm đó, con cháu người ta đọc được, chuyện bé thổi thành to. Phần đáng học của bài ca dao là chỗ soi mình trước khi chê người.
