Trong những lời ông bà dặn nhau về chuyện nuôi con gà con lợn quanh nhà, câu “Chuồng gà hướng đông, cái lông chẳng còn” thuộc loại dễ nhớ nhất. Lời ngắn, vần chắc, lại kèm một cảnh báo nghe hơi rợn: nuôi mà đến cái lông cũng chẳng còn thì coi như trắng tay.
Nghĩa đen: đặt chuồng sai hướng là mất cả đàn
Nhà nông xưa nuôi gà thả vườn, tối lùa vào chuồng. Chuồng làm sơ sài bằng tre nứa, quây phên, lợp rạ. Sơ sài như thế nên cái hướng chuồng quay ra lại thành quan trọng: ngoài hướng ra, chuồng gần như chẳng che chắn được gì.
Người xưa cho rằng cửa chuồng quay về hướng đông là bất lợi, vì đó là hướng hứng thẳng luồng gió lạnh và ẩm những tháng cuối đông đầu xuân, cũng là hướng mưa hay tạt vào. Gà chịu rét kém, nhất là gà con. Nằm cả đêm trong chuồng gió lùa, nền ẩm không khô nổi, thì đàn gà sinh bệnh rất nhanh: xù lông, rụng lông, rù dần rồi chết cả lượt. Cái lông chẳng còn chính là cảnh ấy — nói quá lên cho dễ nhớ, nhưng ai từng mất cả đàn gà thì thấy chẳng ngoa.
Nghĩa bóng: lo chỗ ở trước, rồi hãy lo con giống
Rộng ra, câu này nói về một thứ tự mà người nóng vội hay bỏ qua: cái nền, cái chỗ phải lo trước, xong mới tính đến thứ mình đặt vào đó.
Ai cũng dễ hào hứng với phần trông thấy được: mua con giống thật tốt, mua cám thật đủ. Nhưng chuồng đặt sai chỗ thì đổ vào bao nhiêu cũng tiêu, mà đáng sợ là nó tiêu dần dần, chẳng ai kịp nhận ra vì sao. Người nuôi cứ tưởng tại con giống, tại thời tiết, tại vận rủi, trong khi cái sai nằm ngay ở ngày dựng chuồng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Với người đang nuôi gà ở nhà, câu này vẫn dùng được ngay: chọn chỗ cao ráo, tránh hướng gió lạnh thổi thẳng vào, có nắng sớm rọi tới cho khô nền, mùa rét thì che chắn thêm. Việc nhỏ mà quyết cả đàn.
Với người làm nhà, sửa nhà, ý cũng gần vậy. Trước khi lo bàn ghế đẹp xấu, hãy xem phòng có bị hắt mưa, có gió lùa, có ẩm quanh năm không. Nhiều nhà đổ bao nhiêu tiền mà ở vẫn bức bối chỉ vì phần ấy tính chưa kỹ.
Với chuyện nuôi con, cái chuồng chính là nếp sống trong nhà: người lớn nói năng với nhau ra sao, giờ giấc thế nào, bạn bè quanh nó là ai. Nếp ấy nuôi đứa trẻ nhiều hơn mọi thứ mua cho nó. Còn với người mới khởi sự làm ăn: chuồng còn dột mà cứ mua thêm gà thì chỉ là mua thêm cái để mất.
Đôi lời về câu này
Đây là lời của người xưa truyền miệng, không rõ xuất xứ, nên cứ nghe để tham khảo, đừng bám chặt vào đúng một chữ “hướng”. Có chỗ nay đã khác hẳn. Chuồng bây giờ nhiều nhà xây gạch, quây bạt, mùa rét treo thêm bóng đèn sưởi cho gà con, nền lát cho dễ dọn — che được gió thì cửa quay hướng nào cũng không còn đáng lo như cái chuồng phên nứa ngày trước. Cái cốt của câu nằm ở chỗ tránh gió lùa và giữ chuồng khô ráo, chứ không nằm ở chữ đông.
