Hồi chưa có bản tin thời tiết, người quê nhìn trời bằng mắt và bằng cái nhớ của nhiều đời. Câu “Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm” là một trong những lời dặn quen thuộc nhất.
Nghĩa đen: nhìn đường bay mà đoán trời
Nghĩa đen rõ như ban ngày. Người xưa ngồi nhìn đàn chuồn chuồn trên ruộng, trên ao, trên sân rồi rút ra ba trường hợp. Chuồn chuồn sà thấp, lượn là là mặt nước thì coi chừng sắp mưa. Vút lên cao, chấp chới trên ngọn tre ngọn cau thì trời nắng. Bay lưng chừng thì phần nhiều chỉ râm mát.
Câu nói dựng đủ ba mức thấp — cao — vừa, ứng với mưa — nắng — râm, nghe một lần là nhớ. Người ta hay giải thích rằng trước cơn mưa không khí ẩm lên, cánh mấy con côn trùng nhỏ nặng nước nên bay sát đất, chuồn chuồn đi ăn mồi cũng hạ xuống theo.
Nghĩa bóng: cái nhỏ báo trước cái lớn
Nếu chỉ có chuyện mưa nắng thì câu này đã không sống lâu đến thế. Điều ông bà gửi lại là: chuyện lớn nào cũng có dấu hiệu báo trước, mà dấu hiệu thì thường nhỏ xíu. Mưa chưa tới, đàn chuồn chuồn đã đổi đường bay. Ai tinh thì kịp cất thóc, kịp che chuồng gà, kịp gọi con về. Ai không để ý thì ướt cả sân thóc đang phơi. Cái được đề cao ở đây là sự tinh ý, mà tinh ý không phải trời cho, nó là kết quả của việc chịu để mắt.
Bài học và cách dùng hôm nay
Bài học thứ nhất: kinh nghiệm góp lại từ rất nhiều mùa, đúng có sai có, chứ không từ một lần may.
Bài học thứ hai: một dấu hiệu cũng chỉ là một dấu hiệu. Chính người xưa còn nhìn thêm mây, thêm gió, nghe thêm tiếng sấm, lại dặn nhau ráng mỡ gà, có nhà thì giữ, hay tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt. Nhiều dấu hiệu cùng chỉ một hướng thì mới chắc.
Việc làm ăn cũng vậy. Một cái quán ít khi ế đột ngột: trước đó khách quen thưa dần, người làm xin nghỉ, hàng tồn nhích lên từng ít một. Trong nhà, đứa trẻ sắp có chuyện ở lớp thường ăn ít đi, ngại kể chuyện trường, sáng ra hay kêu đau bụng. Đợi con nói thẳng thì sự đã đi khá xa.
Đôi lời về câu này
Đây là kinh nghiệm dân gian truyền miệng, không rõ ai đặt và có từ bao giờ, nên xem là lời tham khảo chứ đừng coi là chân lý. Có đúng có sai tuỳ lúc: đường bay của chuồn chuồn còn tuỳ loài, tuỳ giờ, tuỳ gió và thế đất, nên có hôm chúng lượn sát mặt ao cả buổi mà trời vẫn ráo hoảnh. Một chỗ nay đã khác hẳn: người phơi thóc ngày trước chỉ trông vào đàn chuồn chuồn trước sân, còn bây giờ mở điện thoại là biết chiều nay mấy giờ mưa, mưa ở xã nào. Nhưng cái thói quen để mắt tới những đổi thay nhỏ quanh mình thì vẫn còn nguyên giá trị.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
