Đi qua mấy ngôi nhà cũ ở làng, ta hay gặp một cảnh lặp lại: hàng cau thẳng tắp trước sân, bụi chuối rậm sau hè. Đó không phải chuyện tình cờ, mà là cái nếp đã đúc thành câu dặn “Chuối sau, cau trước”.
Nghĩa đen: cau đứng trước sân, chuối nằm sau nhà
Cây cau thân thẳng đứng, nhỏ, không đâm cành, lá dồn hết trên ngọn. Một hàng cau trước sân gần như không che nắng, không cản gió, không choán chỗ dưới thấp. Sân vẫn sáng, vẫn phơi được thóc, phơi được áo quần. Buồng cau lại là thứ dùng luôn trong việc cưới hỏi, giỗ chạp, tiếp khách, nên để chỗ dễ thấy dễ lấy là phải.
Cây chuối thì ngược hẳn. Tàu lá to bè, rậm, che kín ánh sáng. Thân mềm, gió lớn là đổ, mưa xong lá rách xơ xác trông rất luộm thuộm. Chuối lại ưa ẩm, hợp với chỗ đổ nước rửa, nước vo gạo, tức là khu bếp phía sau. Trồng thành bụi rậm sau nhà, chuối còn chắn bớt gió lạnh hắt vào.
Nghĩa bóng: cái gì cũng có chỗ của nó
Đọc rộng ra, câu này nói chuyện sắp đặt. Cau với chuối đều quý, đều nuôi người, chẳng cây nào hơn cây nào. Nhưng đặt sai chỗ thì cả hai cùng hỏng việc: chuối trước nhà làm sân tối tăm ẩm thấp, cau sau nhà thì chẳng che chắn được gì mà hái quả cũng bất tiện.
Sắp đúng chỗ không phải chuyện làm dáng, mà là chuyện tiện tay, an toàn và bền lâu. Nếp nhà, nếp làm ăn, cách dùng người đều theo cái lẽ ấy cả.
Bài học và cách dùng hôm nay
Nhà phố, chung cư bây giờ không còn sân trước vườn sau, nhưng cái ý thì vẫn dùng được. Ban công hứng nắng để cây ưa sáng, thân gọn; góc khuất phía sau để cây chịu bóng. Cây tán rộng, rụng lá nhiều thì đừng đặt ngay lối ra vào, vừa vướng chân vừa quét suốt ngày.
Nhà nào còn đất vườn thì lời dặn vẫn nguyên giá trị: cây thân to rễ khoẻ chớ trồng sát móng nhà hay sát tường bao, cây dễ đổ thì tránh phía có người qua lại. Đây là chuyện an toàn, không phải chuyện kiêng cữ.
Trong làm ăn, “chuối sau cau trước” có thể hiểu là đặt đúng người vào đúng chỗ. Người khéo ăn nói thì để tiếp khách, như hàng cau ngay trước sân. Người kỹ tính, tỉ mỉ, ít lời thì hợp với sổ sách, kho hàng. Đổi chỗ hai người ấy cho nhau là làm khó cả hai. Cùng mạch dặn dò về nhà cửa còn có “Lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng nam”, “Nhà sạch thì mát, bát sạch ngon cơm”.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là kinh nghiệm dân gian truyền miệng, không rõ ai đặt ra và có từ bao giờ. Nó hợp với kiểu nhà vườn xưa: sân rộng đằng trước, bếp và vườn tạp đằng sau. Đổi kiểu nhà thì cái lý cũng đổi theo, nên có đúng có sai tuỳ thời tuỳ đất. Ai ở chung cư, ở nhà ống quay hướng khác thì cứ lấy đây làm chỗ tham khảo rồi tự liệu, đừng bê nguyên si mà thành gượng ép.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
