Hai người tựa lưng vào nhau mà khiêng một cây gỗ nặng — cái tư thế ấy gói gọn trong bốn chữ “Chung lưng đấu cật”. Ai từng làm chung với người khác một việc khó đều nhận ra mình ở trong đó.
Nghĩa đen: lưng kề lưng
“Chung lưng” là ghé lưng lại cùng nhau đỡ một sức nặng. “Cật” là phần lưng, chỗ ngang thắt lưng, nơi chịu lực nhiều nhất khi người ta khiêng, vác, gánh. “Đấu cật” tức là áp lưng vào lưng nhau.
Ở tư thế ấy, mỗi người vừa chịu phần của mình, vừa được người kia đỡ cho khỏi ngã. Không ai phải gồng một mình, mà cũng không ai được buông tay giữa chừng, vì buông ra là cả hai cùng đổ. Có chỗ hay là câu không nói tay, không nói vai — hai thứ ta chủ động dùng — mà nói cái lưng, chỗ mình không nhìn thấy. Tựa lưng vào ai là giao cho người ấy khoảng sau lưng mình. Nói cho cùng, đó là chuyện tin nhau.
Nghĩa bóng: cùng gánh thì cũng phải cùng tin
Câu này chỉ chuyện nhiều người chung sức, chia nhau cái nhọc để đi qua lúc ngặt nghèo: vợ chồng gây dựng cơ nghiệp từ hai bàn tay trắng, anh em cùng lo việc nhà, mấy người bạn góp tiền mở chung cái quán nhỏ.
Bốn chữ ấy hàm ba điều: cùng chịu nặng như nhau, ở sát bên nhau suốt chặng, và tin nhau tới mức dám để hở lưng mình. Thiếu một điều thì tư thế đó không đứng nổi. Cũng vì vậy mà ít ai nói “chung lưng đấu cật” lúc thuận buồm xuôi gió; câu ấy để dành cho những đoạn phải nghiến răng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Chia việc thì phải chia cái nặng thật. Có nhóm nhìn thì đông mà rốt cuộc một người gánh, số còn lại đứng cho có. Kiểu đó sớm muộn cũng gãy, vì người gánh kiệt sức rồi đâm ra oán.
Mấy người thân hùn vốn mở hàng thì cứ nói rõ ngay từ đầu: ai góp bao nhiêu, ai làm việc gì, lời lỗ chia sao, muốn rút thì báo trước bao lâu. Nói rõ không làm mất tình, chính nó mới giữ được tình. Trong nhà cũng thế, anh chị em thay nhau chăm cha mẹ già thì bàn cho rành mạch, ai ở xa không trực được thì góp phần khác. Người ta giận nhau thường không phải vì ai làm ít, mà vì thấy người kia coi việc ấy là phần đương nhiên của mình.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của ông bà, không rõ có từ bao giờ, cũng không gán được cho ai. Người xưa nói gọn cho dễ nhớ, nên nghe thì cứ nghe mà cũng nên soi lại xem có hợp cảnh nhà mình không. Có đúng có sai tuỳ thời: có việc phải xúm vào mới xong, có việc giao đứt cho một người lại gọn hơn. Cứ coi bốn chữ này là chỗ để tham khảo, đừng biến nó thành cái khuôn ép người khác phải sát cánh với mình.
