Trong tiếng Việt, chửi tới cha mẹ người ta xưa nay vẫn bị coi là lời nặng nhất. Vậy mà ông bà lại truyền một câu xếp việc khác còn nặng hơn thế: “Chửi cha không bằng pha tiếng”. Nghe qua tưởng nói quá, ngẫm kỹ mới thấy người xưa hiểu lòng người sâu đến đâu.
Nghĩa đen: “pha tiếng” là làm gì
“Chửi cha” là mắng nhiếc, lôi cả cha mẹ người ta ra mà xúc phạm. Với người Việt vốn trọng chữ hiếu, đó là mức nặng nhất của lời chửi.
“Pha tiếng” thì khác hẳn. Đó là bắt chước giọng nói của người khác, thường là giọng của một vùng quê khác, rồi nói nhại lại cho người xung quanh cười. Người pha tiếng không buông một chữ tục nào. Họ chỉ kéo dài một thanh, đổi vài âm, uốn giọng cho khác đi. Nhưng đúng cái nhẹ nhàng ấy lại làm người bị nhại đau lâu hơn.
Nghĩa bóng: động đến giọng là động đến gốc
Câu trả lời nằm ở chỗ giọng nói không phải thứ mình chọn. Sinh ra ở đâu thì mang giọng ở đó. Giọng ấy là của cha mẹ, của xóm giềng, của cả vùng đất đã nuôi mình lớn. Ai nhại giọng ta, tức là họ đang cười luôn cả cái nơi ta sinh ra.
Còn một điểm nữa. Lời chửi phát ra trong cơn nóng, chửi xong rồi cũng nguôi, người bị chửi còn có quyền cãi lại. Pha tiếng thì ngược: nó đến dưới dạng đùa vui. Người bị nhại rất khó phản ứng, hễ tỏ ra khó chịu là bị gán cho cái tội không biết đùa. Họ đành cười theo trong khi trong bụng không cười nổi. Cái coi thường bọc trong tiếng cười ấy mới là thứ khó nuốt.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, đừng đùa nhắm vào những gì người ta không chọn được. Giọng nói, quê quán, dáng người, cảnh nhà — đó là những thứ có sẵn từ lúc lọt lòng. Lấy chúng ra làm trò cười là chạm vào chỗ người ta không đổi được và cũng chẳng có lỗi gì. Muốn đùa thì đùa vào chuyện người ta tự chọn.
Sau nữa, người bị trêu mà im không có nghĩa là họ không đau. Thấy ai cười gượng là dấu hiệu nên dừng. Cũng nên nhớ chẳng có giọng nào hơn giọng nào: mỗi nơi một lối phát âm, một vốn từ riêng, tất cả đều là tiếng Việt.
Ở chỗ làm, một đội bây giờ thường có người từ nhiều tỉnh. Một câu nhại giọng lúc vui có thể khiến đồng nghiệp im suốt buổi họp sau đó, mà người ngại nói thì cũng thôi luôn cả việc góp ý kiến. Ở trường, đứa trẻ mới chuyển tới bị cả lớp nhại giọng dễ sinh ra sợ phát biểu; thầy cô, cha mẹ nên gọi đúng tên chuyện đó là bắt nạt, chứ không phải trêu đùa. Trong nhà chỉ cần một lệ nhỏ: không ai được nhại giọng ai để cười, kể cả người thân.
Những câu cùng ý
- Đất có lề, quê có thói — mỗi nơi một nếp riêng, đến đâu thì tôn trọng nếp ở đó.
- Nhập gia tuỳ tục — vào nhà người thì theo lệ nhà người, đừng lấy mình làm chuẩn.
- Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau — nói tử tế có tốn gì đâu.
Đôi lời về câu này
Câu này là kinh nghiệm dân gian truyền miệng, không rõ ai đặt ra và có từ bao giờ, nên cứ xem là lời tham khảo, đừng đem làm mực thước đo mọi chuyện. Có chỗ nay đã khác xưa thật. Ngày trước ra khỏi luỹ tre mới nghe giọng lạ, nhại một câu là chạm ngay vào chỗ người ta lạc lõng. Bây giờ trên mạng đầy đoạn phim ngắn nhại giọng, không ít đoạn do chính người vùng đó tự làm, tự cười cái giọng nhà mình rất vui vẻ. Ranh giới vì thế không nằm ở chuyện có nhại hay không, mà ở chỗ tiếng cười có được nhờ đâu: tả đúng cho vui thì người trong cuộc cười theo, còn cười vì bẻ giọng ấy thành ngô nghê thì vẫn đúng là cái người xưa đã cảnh báo.
