Chắc ai cũng từng nghe người lớn trong nhà buông một câu: “Chưa thấy quan tài chưa đổ lệ”. Câu ấy để nói người được can, được nhắc đủ đường mà vẫn gạt đi, tới lúc hậu quả bày ra trước mặt mới chịu khóc. Nghe nặng, nhưng người xưa cố ý nói nặng cho người nghe giật mình.
Nghĩa đen: đợi tới lúc cỗ áo quan kê giữa nhà
“Quan tài” là cỗ áo quan, cái hòm gỗ đựng người đã khuất. Trong nhà xưa, đó là thứ kiêng nhắc tới, chỉ đưa ra khi tang sự đã thành. “Đổ lệ” là rơi nước mắt. Ghép lại thì nghĩa đen gọn lắm: phải trông thấy cỗ quan tài kê giữa nhà, người ta mới oà lên khóc.
Vì sao phải đợi tới lúc ấy? Vì trước đó lòng người vẫn còn níu một tia. Người bệnh nằm liệt, thầy thuốc lắc đầu, họ hàng đã dặn nhau chuẩn bị, mà còn thở là còn mong. Chỉ khi cỗ quan tài khiêng vào, thứ không cãi vào đâu được nữa, thì nước mắt mới trào ra.
Nghĩa bóng: chỉ tin cái đã xảy ra
Câu này nhắm vào một kiểu người quen mặt: chỉ tin hậu quả, không tin lời cảnh báo. Ai nói cũng gạt. Người nhà can thì bảo lo xa. Bạn bè khuyên thì cho là ganh. Người từng trải nhắc thì chê cổ hủ. Họ cứ đi tới cùng, tới lúc ngã thật, mất thật, đau thật mới nhận là hồi đó người ta nói đúng.
Cay ở chỗ: thấy quan tài rồi thì nước mắt chẳng còn tác dụng gì nữa. Lời can có giá vì nó đến trước. Cho nên đây không hẳn là câu chê. Nó là lời cảnh cáo nói bằng giọng gắt, cốt để người nghe đừng phải trả cái giá cuối cùng mới học được bài học.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, lời can chỉ đáng giá khi ta còn kịp nghe. Nhiều bài học trong đời đắt lắm: khoản tiền dành dụm cả chục năm, cái tình không hàn gắn nổi, cái thân đã hỏng. Trả giá xong thì ai chẳng khôn ra, nhưng khôn kiểu đó đắt quá. Người chịu nghe mua được bài học rẻ hơn nhiều, chỉ bằng một chút khiêm tốn.
Thứ hai, bướng thường không phải vì không biết, mà vì cái tôi. Người trong cuộc phần lớn đều lờ mờ thấy có gì đó không ổn. Nhưng thừa nhận thì hoá ra mình đã tin nhầm, mà đã trót đâm lao thì càng khó dừng. Vậy nên câu này để soi mình trước, chứ không phải để chê người.
Ngoài chợ, câu này ứng rõ nhất ở mấy lời mời lãi cao bất thường. Ai cũng được người nhà can, vậy mà vẫn có người dốc hết vốn liếng vì tin chắc mình rút kịp; đến lúc gọi không ai nghe máy thì đã muộn. Trong nhà, cha mẹ nên nhớ doạ suông không thay được cái con tự trải: để con chịu một điểm kém vì lười học, tiêu hết tiền quà rồi phải chờ tháng sau.
Những câu cùng ý
- Mất bò mới lo làm chuồng — mất rồi mới lo phòng.
- Nước đến chân mới nhảy — khất lần, dồn tới phút chót mới cuống lên.
- Cẩn tắc vô ưu — cẩn thận từ đầu thì về sau khỏi lo.
- Thuốc đắng dã tật, sự thật mất lòng — lời thật khó nghe nhưng lại cứu được người.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của người xưa, không rõ ai đặt, cũng không rõ có từ bao giờ. Nghe để soi lại mình thì tốt, nhưng đừng coi là chân lý đóng đinh, vì có đúng có sai tuỳ lúc tuỳ người. Thời nay lời can đến từ đủ hướng: một ngày dăm bảy tin nhắn dặn phải mua cái này, phải tránh cái kia, trong đó không ít lời chỉ cốt bán hàng. Người nghe xong còn hỏi đi hỏi lại cho ra nhẽ rồi mới tin, đôi khi bị mắng là “chưa thấy quan tài”, nhưng chính họ mới là người tỉnh. Cái người xưa chê là thói cố chấp, không phải sự cẩn thận.
