Trong bếp mình, chai giấm là thứ không thể thiếu: vài thìa giấm làm bát canh dậy vị, làm đĩa nộm giòn hơn. Nhưng nếm riêng một thìa thì ai cũng nhăn mặt. Câu chua như giấm sinh ra từ đúng cái nhăn mặt đó, rồi được đem dùng cho một thứ chẳng dính gì tới bữa ăn: thái độ con người.
Nghĩa đen: cái chua của giấm
Giấm là đồ lên men, ngày trước nhà nào cũng tự nuôi lấy từ nước gạo hay chuối chín. Cái chua của giấm khác chua của quả.
Chua quả xanh thì gắt nhưng còn kèm vị ngọt, vị chát, ăn vẫn thấy tươi. Chua của giấm thì thuần một vị, sắc và gắt. Vậy nên giấm chỉ hợp làm gia vị, nêm một chút để nâng những vị khác lên, chứ không ai múc ra ăn riêng.
Đó là chỗ tinh của câu nói: chua như giấm không phải là rất chua, mà là chua kiểu khô khốc, một chiều, khiến người ta phải né.
Nghĩa bóng: cái mặt và cái giọng
Ngoài đời, câu này ít khi dùng cho đồ ăn, mà dùng cho hai thứ.
Một là nét mặt. Ai lúc nào cũng cau có, nhìn vào đã thấy ngại, thì bị nói là mặt chua như giấm. Nói vậy rất trúng, bởi cái nhăn mặt khi nếm giấm với cái nhăn mặt vì bực bội trông giống nhau lạ lùng.
Hai là giọng nói. Người nói câu nào cũng kèm một cái móc, nói mát, nói kháy, thì bị chê là ăn nói chua. Chữ chua ở đây chỉ cái khó nghe kiểu châm chích, khác với cay vốn nghiêng về sự sắc nhọn làm đau.
Tiếng mình còn có chua chát, chua xót để tả nỗi tủi khi nhận ra một sự thật phũ — nét nghĩa ấy thương hơn, không có ý chê.
Bài học và chuyện đời nay
Người ta thường lo mình nói gì mà quên mất cái mặt và cái giọng lúc nói. Cùng một câu, nói với vẻ dễ chịu thì thành lời góp ý, nói với vẻ chua thì thành lời trách. Người nghe bắt thái độ trước, bắt nội dung sau.
Giấm cũng không tự nhiên mà chua, nó chua vì đã lên men lâu ngày. Cái nết khó chịu cũng thế: hiếm ai sinh ra đã cau có, thường là mệt mỏi, ấm ức tích lại rồi thành nếp. Đến lúc ấy chính người đó cũng không biết mình đang khó gần. Muốn chữa thì để ý cái gốc: thiếu ngủ, quá tải, hay đang chịu một chuyện bất công chưa nói ra được. Gỡ cái gốc dễ hơn gắng gượng tươi cười.
Cũng phải công bằng: giấm đâu phải thứ bỏ đi, nó chỉ cần đúng liều đúng chỗ. Một câu đùa tinh nghịch làm chuyện có duyên hơn; chỉ hỏng khi lấy giấm làm món chính. Trong nhà, cái chua hay hiện ra dưới dạng nói mát, đồng ý mà giọng thì không đồng ý — kiểu ấy mệt cho cả hai, vì người nghe biết có chuyện mà không biết chuyện gì để sửa.
Mấy câu cùng ý
- Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau — chọn lời và chọn cả giọng.
- Bằng mặt không bằng lòng — ngoài êm trong ấm ức, đó là gốc của cái chua.
- Thuốc đắng dã tật, sự thật mất lòng — phân biệt lời thật khó nghe với lời châm chọc.
Đôi lời về câu này
Đây là lối nói truyền miệng ra đời ngay trong gian bếp, không rõ có từ bao giờ; cứ coi là chỗ tham khảo, đúng sai tuỳ người tuỳ lúc.
Chỗ nên soi lại là cái nết đem vị giác ra đo người. Ngày trước, ai mặt mũi không tươi là bị gán ngay cái tiếng chua ngoa, khó tính, mà phần lớn lời gán ấy nhắm vào người đàn bà trong nhà. Bây giờ ai cũng biết có người vốn ít cười, có người đang ốm, đang lo chuyện riêng, mà bụng dạ tử tế. Câu này nghe để tự soi mình thì hay, đem dán cho người khác thì thành oan.
Ảnh minh hoạ: Jorge Láscar — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
