Có kiểu hỏng việc khiến người ta tiếc hơn cả: việc vốn đang yên, chỉ vì một bàn tay sốt sắng mà hoá tồi tệ. Người mình gọi tên kiểu ấy rất gọn: chữa lợn lành thành lợn què.
Nghĩa đen: con lợn khoẻ và bàn tay chữa vụng
Với nhà nông ngày trước, con lợn trong chuồng là cả một khoản dành dụm. Lợn khoẻ thì ăn tốt, lớn nhanh, đến kỳ bán đi là có tiền lo giỗ chạp, cưới xin, sách vở cho con.
Chữa đây là chữa bệnh, là thiến, là đụng dao đụng thuốc vào con vật. Người nuôi thấy lợn hơi biếng ăn, hoặc nghe ai mách một mẹo, liền đem ra chữa. Tay nghề không có, thuốc không đúng, làm mạnh chân mạnh tay, thế là con lợn đang đi lại bình thường bỗng thành què, ăn kém, còi cọc, bán chẳng được giá.
Cái cốt nằm ở chữ lành. Con lợn ban đầu có bệnh gì đâu. Tai hoạ hoàn toàn do bàn tay không cần thiết và không đủ nghề gây ra.
Nghĩa bóng: sốt sắng sửa mà hỏng việc
Nghĩa bóng là làm hỏng một việc vốn đang ổn, do đụng vào vụng về, sai chỗ hoặc thừa thãi. Người mắc lỗi này thường chẳng có bụng dạ xấu; trái lại họ rất nhiệt tình, muốn mọi thứ tốt hơn.
Hay gặp ba lối: một là bắt bệnh sai, tưởng có chuyện trong khi chẳng có gì; hai là làm quá tay, sửa nhiều hơn mức cần; ba là không đủ nghề mà vẫn tự làm, thay vì hỏi người biết việc.
Kết cục bao giờ cũng thiệt hai đường: công bỏ ra thành công cốc, mà cái vốn lành lặn ban đầu còn hư thêm. Vì thế câu này nặng lời hơn nhiều câu chê chuyện uổng công khác.
Bài học và chuyện đời nay
Trước khi ra tay, phải bắt cho đúng bệnh. Nên tự hỏi: chuyện thật sự là gì, có gì cho thấy nó có thật, và nếu để nguyên thì sao. Rất nhiều lần, câu trả lời thật thà là chẳng có chuyện gì cả.
Kế đó là biết cái ngưỡng của tay mình. Gọi người có nghề tốn ít tiền hơn nhiều so với tự làm rồi hỏng luôn cái đang tốt. Và nếu đã đụng vào thì đụng từng bước nhỏ, giữ lại cái cũ, để còn đường lui.
Chuyện này nay gặp khắp nơi. Máy móc đang chạy êm, có người muốn chỉnh cho đẹp, chỉnh xong thì lỗi ra hàng loạt. Với thân mình cũng vậy: nghe mách mà tự dùng thuốc, tự đắp lá là cách nhanh nhất để chữa lợn lành thành lợn què với chính mình. Trong nhà thì nhiều đôi đang yên bỗng rạn nứt vì một người sốt sắng đòi làm rõ trắng đen một chuyện cũ — có việc để nguyên thì lành, khơi lên thành vết thương.
Mấy câu cùng ý
- Vẽ rắn thêm chân — thêm cái thừa vào việc đã xong, thành ra hỏng.
- Già néo đứt dây — làm quá mức cần thiết thì gãy.
- Múa rìu qua mắt thợ — non tay mà ra tay ở chỗ có người giỏi.
- Biết thì thưa thốt, không biết dựa cột mà nghe — không rành thì đừng đụng vào bừa.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng sinh ra từ chuyện chăn nuôi ở làng, không rõ có từ đời nào, ai đặt; nhiều nơi nói là "chữa heo lành thành heo què". Cứ coi là chỗ tham khảo, đừng lấy làm luật.
Có chỗ nay đã khác. Ngày trước lợn ốm thật thì cũng chỉ biết chữa mò, nên câu khuyên đừng đụng vào là phải. Bây giờ có thú y, có thuốc, con lợn chớm bệnh mà cứ để yên chờ tự khỏi thì mất cả đàn. Câu này chê bàn tay không đủ nghề, chứ không chê việc chữa. Đem nó ra để ngại thay đổi thì lại thành cớ cho sự lười.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
