Nhìn một đứa bé lớn lên, người xưa rút ra được cả một bài học về thứ tự: chưa học bò đã lo học chạy. Câu này chê thói nóng vội, muốn có ngay cái lớn mà bỏ qua mấy bước nền.
Nghĩa đen: chuyện một đứa trẻ tập đi
Chẳng đứa trẻ nào biết chạy trước khi biết bò. Thứ tự ấy gần như không đổi: lẫy, bò, vịn đứng, chập chững đi, rồi mới chạy. Bò cho tay chân cứng cáp, vịn đứng cho biết giữ thăng bằng; bỏ qua một chặng thì chặng sau chông chênh, dễ ngã.
Chữ lo rất đắt, vì nó cho thấy đây không phải chuyện lười mà là chuyện sốt ruột. Người bị chê ở đây rất hăm hở, chỉ muốn tới đích ngay. Cái sai không nằm ở lòng ham, mà ở chỗ đảo lộn thứ tự.
Nghĩa bóng: bỏ nền thì nhà không đứng
Sang chuyện đời, câu này nói về ai muốn có cái của bậc trên trong khi chưa qua bậc dưới. Mới học nghề đã muốn nhận việc khó; vừa có chút vốn đã muốn mở thật to. Kết quả thường giống nhau: làm được cái vỏ mà không hiểu bên trong, gặp chuyện lệch khỏi lối quen là lúng túng.
Câu này còn chỉ ra một điều ít người thích nghe: phần nền bao giờ cũng buồn tẻ. Tập viết cho ngay ngắn, làm mấy việc lặt vặt trong nghề, chẳng ai khen; trong khi việc ở tầng trên thì đẹp mặt, dễ khoe. Chính cái chênh lệch ấy làm người ta muốn nhảy cóc.
Bài học và chuyện đời nay
Nhanh thật sự là đi đúng thứ tự. Người bỏ bước cơ bản tưởng mình tiết kiệm được thời gian, nhưng thời gian sửa sai thường dài hơn nhiều so với học cho chắc từ đầu.
Khó nhất không phải là chịu khó tập, mà là thừa nhận mình đang đứng ở đâu. Người nhận việc quá sức vì sĩ diện thì hỏng cả việc của người khác. Dám nói "việc này tôi chưa làm được, cho tôi học thêm" mới là người sẽ đi xa.
Câu tục ngữ cũng không cấm ai có mộng lớn. Muốn chạy là điều tốt, chỉ cần đặt nó đúng chỗ: làm cái đích, chứ đừng làm chỗ xuất phát. Trong nhà thì đó là chuyện ép trẻ học trước chương trình, ngoài chợ thì là cái quán chưa vững đã vội mở thêm ba chỗ nữa.
Mấy câu cùng ý
- Dục tốc bất đạt — vội quá thì không tới được chỗ mình muốn.
- Một nghề cho chín còn hơn chín nghề — làm chắc một việc hơn chạm vào nhiều việc mà chẳng thạo việc nào.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — cái lớn đến từ những bước nhỏ lặp lại đủ lâu.
- Trăm hay không bằng tay quen — nghề phải rèn bằng tay, không nhảy cóc bằng chữ nghĩa được.
Đôi lời về câu này
Đây là kinh nghiệm truyền miệng của dân gian, không rõ ai đặt ra, có từ đời nào. Nghe rất thuận tai, nhưng cũng chỉ nên coi là chỗ tham khảo chứ đừng đem áp cứng vào mọi việc.
Có chỗ nay đã khác. Ngày trước học nghề phải theo thầy, ba năm đầu chỉ quét nhà, mài dao, gánh nước, không được đụng vào việc chính; ấy là "bò" theo nghĩa đen. Bây giờ nhiều nghề dạy ngược: cho người mới bắt tay vào một việc nhỏ nhưng chạy từ đầu đến cuối, hỏng thì làm lại, vì làm rồi mới hiểu vì sao phải học phần gốc. Hai lối đều tới đích. Cái câu tục ngữ này nhắm vào là người bỏ hẳn phần gốc, chứ không phải người học nó theo một thứ tự khác.
